LIVE UPDATES
Ekonomi

Pse mungon siguria kibernetike

Sipas ekspertit të sigurisë kibernetike, Tasim Çarku, i punësuar në një kompani në Helsinki, Shqipëria është një shtet kandidat për në BE dhe si e tillë, duhet të tregojë përmirësim të dokumentacionit dhe praktikave drejt BE.

26 March 2023, 07:41 Nga I.A
Pse mungon siguria kibernetike
Siguria kibernetike

TIRANË- Një nga arsyet pse kompanitë ose shtetet kapen të papërgatitur nga sulmet kibernetike është edhe mungesa e legjislaturës që i detyron ata të sigurojnë sistemet dhe trajnojnë stafet e tyre. Një tjetër arsye, është kostoja/investimi. Sipas ekspertit të sigurisë kibernetike, Tasim Çarku, i punësuar në një kompani në Helsinki, Shqipëria është një shtet kandidat për në BE dhe si e tillë, duhet të tregojë përmirësim të dokumentacionit dhe praktikave drejt BE.

Sa e rëndësishme është mbrojtja kibernetike për çdo institucion, qoftë publik ose privat?

Mbrojtja kibernetike është e rëndësishme për çdo institucion, qoftë publik ose privat, për shkak të rrezikut që paraqet siguria e të dhënave dhe sistemeve. Sulmet kibernetike mund të ndodhin për shkak të një sërë arsyesh, duke përfshirë qëllime financiare, politike, ose hakmarrje.

Ato mund të shkaktojnë dëme të mëdha financiare dhe reputacioni për institucionet që preken, si dhe mund të prekin të dhëna personale të individëve. Në disa raste, sulmet mund të kenë pasoja më të gjera siç janë komprometimi i infrastrukturës kritike dhe rrezik për sigurinë publike.

Institucionet janë në rrezik nga sulme kibernetike të ndryshme, si phishing, malware, ransomware, dhe sulme DDoS.

Nëse një institucion nuk ka masa të mjaftueshme të sigurisë, ai mund të humbasë të dhëna kritike, të ndërpresë shërbimet, ose të pësojë dëme financiare.

Përveç kësaj, institucionet mund të jenë përgjegjëse për të mbrojtur të dhënat e personave që i zotërojnë, dhe mungesa e mbrojtjes kibernetike mund të çojë në përplasje me ligjet e mbrojtjes së të dhënave dhe parashikimet e ligjit.

Për Shqipërinë dhe kompanitë që operojnë në Shqipëri, siguria kibernetike ka edhe një rendësi tjetër të veçantë. Ne jemi një shtet kandidat për në BE dhe si i tillë duhet të tregojmë një përmirësim të dokumentacionit dhe praktikave drejt BE-së.

GDPR (Rregullorja e Mbrojtjes së të Dhënave Personale) është një ligj i rëndësishëm për mbrojtjen e të dhënave personale në Europë. Ajo u miratua nga Bashkimi Europian (BE) në maj 2018 dhe u hartua për të siguruar që të gjitha institucionet e BE-së të trajtojnë të dhënat personale në mënyra të qëndrueshme dhe të sigurta. Kjo përfshin rregullat për të mbrojtur të dhënat personale nga humbja, keqpërdorimi dhe akses nga individë të papërgjegjshëm.

Rëndësia e GDPR është se u bë ligj për të gjitha institucionet e BE-së, duke përfshirë edhe ato të shteteve anëtare. Kjo do të thotë se çdo institucion që operon në BE, së bashku me ato që ofrojnë shërbime për konsumatorët e BE-së, është i detyruar të ndjekë rregullat e GDPR.

Për shkak të rëndësisë së të dhënave personale dhe rreziqeve që paraqesin sulmet kibernetike, GDPR ka ndikuar në rritjen e kërkesave për mbrojtjen e të dhënave personale dhe në hartimin e ligjeve të tjera të mbrojtjes së të dhënave personale në shtete të tjera jashtë BE-së.

Pse duhet të ndodhin sulme që të kthejmë vëmendjen te kjo çështje? A u gjend Shqipëria e papërgatitur për shkak të mungesës së objektivave në këtë fushë?

Siguria kibernetike është një çështje e rëndësishme që duhet të trajtohet me kujdes në të gjithë botën. Sulmet kibernetike mund të shkaktojnë dëme të mëdha ekonomike dhe të privatësisë, dhe mund të ndërpresin qasje në informacione të rëndësishme.

Megjithatë, është e papërshtatshme dhe e papëlqyeshme që të ndodhin sulme kibernetike për të kthyer vëmendjen në këtë çështje. Siguria kibernetike duhet të trajtohet si një prioritet që parandalon sulme pa pritur që ato sulme të ndodhin.

Rastet janë të shumta, jo vetëm te ne, që shumë kompani ose shtete kanë rritur buxhetet disafish pasi kanë pasur incidente kibernetike të niveleve të ndryshme. Mund të përmendim rastin e kompanisë Uber në SHBA ku fill pas sulmit, ato rritën personelin e sigurisë kibernetike me disa dhjetëra.

Ndër arsyet kryesore se pse shtetet ose kompanitë nuk investojnë mjaftueshëm në sigurinë kibernetike është edhe mungesa e matëseve të performancës (KPI) që të justifikojë investimin. Prandaj, pasi ndodh sulmi, mund të themi që investimi bëhet automatikisht i justifikueshëm.

Një kompani që nuk ka pësuar sulm kibernetik nuk bëhet lajm për suksesin e mungesës së një hakimi, por arrin të bëhet lajm vetëm kur pëson një incident.

Një nga arsyet pse kompanitë ose shtetet kapen të papërgatitur është edhe mungesa e legjislaturës që i detyron të sigurojnë sistemet dhe të trajnojnë stafet e tyre. Duket qartë që kudo që ka ligje të forta për sigurinë kibernetike, pothuajse nuk ndodhin incidente të madhësisë si në Shqipëri.

Shqipëria është një vend me infrastrukturë të dobët të mbrojtjes kibernetike, ku mungon një strategji kombëtare për mbrojtjen e të dhënave dhe sistemeve kritike.

Kjo ka bërë që institucionet dhe bizneset e vendit të jenë vulnerabël ndaj sulmeve kibernetike. Megjithatë, ka disa hapa që po ndërmerren në vend për të rritur mbrojtjen kibernetike, duke përfshirë hartimin e një strategjie kombëtare për mbrojtjen e të dhënave dhe krijimin e një agjencie kombëtare të mbrojtjes kibernetike.

Në përgjithësi, sulmet kibernetike duhet të kthejnë vëmendjen e institucioneve dhe bizneseve për të rritur mbrojtjen kibernetike, duke përfshirë hartimin e planit të mbrojtjes, implementimin e teknologjive të sigurisë dhe trajnimin e personelit.

Cili duhet të jetë hapi ose hapat për ndërtimin e qëndrueshmërisë kombëtare kibernetike?

Hartimi i një strategjie të mirëmenduar, e cila të jetë efektive për vite me radhë kërkon një vlerësim shumë të mirë të aseteve që ne kemi dhe atyre që do shtojmë në të ardhmen.

Ajo kërkon bashkëpunim të mirë të të gjitha institucioneve të përfshira dhe kërkon analizë të thellë.

Sipas mendimit tim, disa nga hapat mund të jenë:

1. Hartimi i një strategjie kombëtare për mbrojtjen kibernetike: Kjo strategji duhet të përfshijë vlerësimin e rreziqeve kibernetike dhe objektivat për t’i zgjidhur ato. Ajo duhet të përfshijë edhe masat e mbrojtjes dhe procedurat e përgjigjes në rastin e një sulmi kibernetik.

2. Krijimi i një agjencie kombëtare të mbrojtjes kibernetike: Kjo agjenci duhet të jetë e përgjegjshme për të monitoruar dhe për të adresuar rreziqet kibernetike në vend. Ajo duhet të jetë e përgatitur për t’u përgjigjur në incidentet kibernetike dhe të ofrojë mbështetje teknike dhe trajnim për institucionet dhe bizneset e vendit.

3. Promovimi i kulturës së sigurisë kibernetike: Kjo mund të përfshijë trajnimin e personelit për të rritur ndërgjegjësimin e sigurisë kibernetike dhe për të ndihmuar në parandalimin e incidenteve kibernetike.

4. Zhvillimi i bashkëpunimit ndërkombëtar: Bashkëpunimi me partnerët ndërkombëtarë mund të ndihmojë në identifikimin e rreziqeve kibernetike dhe në përgjigjen në incidentet kibernetike.

5. Përmirësimi i legjislacionit: Duhet të sigurohet që ligjet e vendit të jenë të përshtatshme për të adresuar rreziqet kibernetike dhe të sigurojnë mbrojtjen e të dhënave personale.

Po institucionet që kanë të dhëna sensitive si banka, sa ‘mbrojtje’ duhet të kenë?

Institucionet që kanë të dhëna sensitive si bankat, duhet të ketë nivele të larta të mbrojtjes kibernetike, pasi ato zotërojnë të dhëna të rëndësishme financiare dhe personale të individëve dhe bizneseve.

Këto institucione duhet të implementojnë masat e mbrojtjes së të dhënave në nivel të lartë, për të parandaluar qasjen e paautorizuar, humbjen ose keqpërdorimin e të dhënave.

Në botë, bankat janë ndër institucionet me elementet e sigurisë kibernetike nga më të sigurtat. Ndër hapat që institucionet financiare duhet të ndjekin për të rritur sigurinë kibernetike janë:

1. Implementimi i teknologjive të mbrojtjes së të dhënave: Këto mund të përfshijnë kriptimin e të dhënave, kontrollin e aksesit, dhe autentifikimin e dyfishtë.

2. Hartimi i planit të incidenteve: Kjo do të sigurojë që institucioni të jetë i përgatitur për të përgjigjur në rastin e një incidenti kibernetik dhe të minimizojë dëmin e shkaktuar.

3. Trajnimi i personelit: Personeli duhet të trajnohet për t’u ndërgjegjësuar mbi rreziqet kibernetike dhe për të parandaluar incidentet e mundshme.

4. Monitorimi i vazhdueshëm: Duhet të monitorohet vazhdimisht sistemi për të identifikuar rreziqe potenciale dhe të reagohet menjëherë në rastin e një incidenti.

5. Bashkëpunimi me agjencitë e sigurisë: Bashkëpunimi me agjencitë e sigurisë dhe organizatat e tjera të mbrojtjes kibernetike mund të ndihmojë në identifikimin e rreziqeve të reja dhe në përgjigjen në incidentet kibernetike.

6. Përputhja me ligjet dhe rregulloret e aplikueshme: Duhet të sigurohet që institucioni të përputhë me ligjet dhe rregulloret e aplikueshme mbi mbrojtjen e të dhënave personale, siç është GDPR.

Rastet e sulmeve iraniane u bënë publike, a ka raste të tjera në të shkuarën që s’kemi dijeni?

Irani është një nga vendet që është akuzuar për sulme kibernetike edhe në të shkuarën. Në vitin 2012, një grup iranian i quajtur “OilRig” u akuzua se ishte përgjegjës për sulme kibernetike kundër institucioneve financiare në SHBA dhe Europë.

Në vitin 2018, një grup iranian i quajtur “APT33” u akuzua se ishte përgjegjës për sulme kibernetike kundër kompanive në sektorët e aviacionit dhe prodhimit të naftës dhe gazit.

Në të shkuarën, janë raportuar edhe sulme të tjera kibernetike nga vende si Kina, Rusia, Koreja e Veriut dhe grupime të tjera të paligjshme.

Nga përvoja ime mund të them që çdo kompani, përfshi edhe ato më të sigurtat, kanë incidente të vazhdueshme në sistemet e tyre. Nuk mendoj se shteti shqiptar ose kompanitë që operojnë tek ne, janë imune ndaj këtyre trendeve.

Prandaj mund të thuhet me siguri se ka pasur raste të tjera sulmesh të suksesshme që nuk janë bërë mediatike për arsye të ndryshme.

A ka pasur sulme të ngjashme nga shtete të tjera “jo miqësore”, këtë nuk mund ta themi me siguri dhe pa u bazuar mbi fakte.

Marrë nga Monitor.al

sulmet kibernetike

Sondazh

Ekonomi 26 March 2023, 07:37 I.A

Robin Hood-ët kibernetikë

Sulmet kibernetike TIRANË- Një sulm kibernetik në serverët e çdo institucioni qeveritar është një çës...

Të shpallur në kërkim ndërkombëtar, arrestohen dy persona në Vorë dhe Shkodër

Të shpallur në kërkim ndërkombëtar, arrestohen dy persona në Vorë dhe Shkodër

Rama sqaron deklaratën: Mendimi im, nuk i japim leksione qeverisë maqedonase për vendimet...

Mickoski pyetet për incidentin e himnit në Pustec: Nuk e kemi ndjekur aktivitetin deri në fund...

Rama përballet me gazetarin në Qafë Thanë: Çfarë je ti, protestues?

“One Stop Shop”/ Mickoski: Është kënaqësi që po bëjmë ketë bashkëpunim për një pikë kontrolli...

Kërcënoi bashkëshorten se do ta vriste dhe qëlloi me armë në ajër, arrestohet 40-vjeçari...

Vodhën sende me vlerë dhe 30 mijë euro në një banesë, arrestohen dy persona në Durrës

Aksident në Fier/ Makina del nga rruga dhe përfundon në kanal, mister fati i drejtuesit

Nis nga nesër “One Stop Shop” me Maqedoninë e Veriut, Rama: Kemi shumë gjëra që duhet t'i bëjmë...

Rama mbërrin në Qafë Thanë, takim me Mickoskin, në fokus sistemi i përbashkët kufitar...

Me flamurin kuqezi në duar, protestuesit ngjiten në monumentin e Skënderbeut

Tensione në protestë/ Policia hyn në lokale dhe shoqëron protestuesit me forcë

Rama: Tirana që do të fitojmë në 9 maj kërkon fuqi të madhe qeverisjeje në 10 maj

Protestuesit zhvendosen tek Kryeministria/ Policia vendos kordone në akse kryesore rrugore

"Kemi nevojë për një PS më të organizuar"/ Rama: Rruga e Durrësit sot, si një film i së shkuarës

Rama: Tiranën e transformuar nga vendi i mbijetesës në vendin që kërkon cilësi

“Ndal plaçkitjes, shtypjes, ikjes/Protestuesit ngrenë banderolen gjigande para Ministrisë së Arsimit

Policia “gardh” para Ministrisë së Arsimit, nuk lejon protestuesit të bllokojnë Rrugën e Durrësit

Rama nga Asambleja e PS-së: Vit pas viti do të dyfishojmë rritjen e pensioneve

Revoltat kundër qeverisë Rama, protestuesit mblidhen te Ministria e Arsimit

"Deri në 2030 do japim 55 mijë celësa"/ Rama: Mbështetje për fëmijët me aftësi të kufizuara

"Kanë mbajtur mbi shpinë Shqipërinë me kockat e varfërisë së vet"/Rama:Jemi në borxh me pensionistët

“Poshtë diktatura”/ Studentët e presin me thirrje pasi doli nga Asambleja, Rama i përshëndet me dorë

Rama: PS do ta fitojë sërish Tiranën dhe Shqipërinë se është rruga nga kalon bashkimi me Europën

Rama: Me trëndafilin në dorë dhe kurajën në zemër, asgjë s’na ndal

Rama: Kemi bërë gabime dhe faje, por kemi aftësinë të ringrihemi

"Goditja e njerëzve në krye të detyrës nuk falet"/ Rama: Erion Veliaj je në gabim!

Elisa Spiropali dhe Plarent Ndreca jashtë PS-së/ Rama e konfirmon nga Asambleja e Tiranës

Rama: Kush do të sillet si e ëma e Zeqos në majë të thanës, s’ka vend në këtë familje politike

Rama: Si mund të largohet nga puna kryepolicja e Tiranës pse nuk u bën ‘like’ e ‘share’

"Veliaj ta kuptojë se është gabim me PS-në"/ Rama: Kush ndjek këtë kuturisje do ndëshkohet

Rama: Vendimi i GJK-së për ta lënë Veliajn në detyrë është absurd

Mbërrijnë socialistët te Akademia e Arteve, kontrolle në hyrje dhe prani e shtuar e policisë

Berisha: Pas 35 vitesh, rikthehet partia-shtet,ekipet ndërkombëtare damkosën zgjedhjet e 11 majit

Peleshi u përgjigjet kritikave të Spiropalit: Në parlamentin shqiptar politika bëhet personale

Revolta studentore në Tiranë/ Qytetarët njëzërëshi: Në 28 nëntor ne do dalim

Qytetarët vijojnë marshimin në rrugët e Tiranës, policia i ndjek nga mbrapa

Përplasje në protestën përpara Kryeministrisë, policia zhvendos protestuesit nga Bulevardi

Protesta tek Kryeministria/Qytetarët shtyhen më forcë, focat policore nuk lejojnë protestën paqësore

Debat në Komisionin e Ligjeve për aktin normativ të tubimeve/ Bylykbashi: Rama nuk i përballon...

Pas reshjeve të dendura të shiut, hapet njëra nga portat e HEC-it të Komanit

Kanosi me armë zjarri një 31-vjeçar, arrestohet 20-vjeçari në Tiranë, procedohet penlisht i ati

Elementët dekorativë shkëputen nga fasada e pallatit në Durrës, bien mbi një makinë...

Ish-kandidati për Bashkinë e Himarës paraqitet në SPAK, ende pa detaje mbi arsyen e thirrjes

Arrestohet 25-vjeçari, do t'i merrte 1 mln euro një biznesmeni duke iu prezantuar si funksionar...

Përplasje tek Kryeministria/ Efektivët e policisë presin me forcë protestuesit, i shtyjnë me dhunë

Policia nuk i la të protestonin te Kryeministria, qytetarët marshojnë mes për mes makinave në rrugë

Policia i shtyn me forcë në trotuar, protestuesit thirrje: Poshtë diktatura

Greta Thunberg: Shqiptarët kanë treguar se çfarë do të thotë t'i rezistosh shkatërrimit të natyrës

Protestat qytetare në Tiranë/ Protestuesit mblidhen para Kryeministrisë

Balla përplaset me Shehajn: A do ta votosh kërkesën e prokurorisë italiane...

Berisha: Rreth 1 miliard euro do jenë shpenzime operative për hajdutët e administratës...

Berisha: Rrogat e ulëta duhet të rriten me 50%, rrogat e mesme me 30%!

Berisha: Buxheti nuk është 10 miliardë euro, por 5.5 miliardë! Pensionistët marrin 1 përqind...

Drogë në berberhane, thika në servis dhe përforcues grushti në banesë, arrestohet 44-vjeçari...

Marshimi paqësor i protestuesve / Forcat e policisë i ndjekin nga pas me furgona të shumtë

Protestuesit vijojnë marshimin në rrugët e Tiranës, efektivët i ndjekin nga mbrapa

"Pediatria me legen se nuk ka ujë lavamani"/ Korreshi për spitalin e Lushnjes

Tensionohet situata te Kryeministria/ Policia shtyn me forcë protestuesit paqësorë

Protestuesit zhvendosen te kryeministria, policia iu bën thirrje të lirojnë bulevardin