LIVE UPDATES
Insights

Pse vdesim?

Gjatë jetës sonë, gjenet tona mbledhin mutacione. Disa janë krejtësisht të rastësishme, të tjera rezultat i dietave tona ose faktorëve të jashtëm si drita ultravjollcë.

9 August 2022, 16:41 Nga k.m.
Pse vdesim?
Foto ilustruese

Disa kandil deti dhe të afërmit e tyre ofrojnë të dhëna tërheqëse nëse pavdekësia është e mundur – por pse vdekja është për ne të tjerët? Vetitë e tyre rigjeneruese kanë zgjuar interesin e biologëve që kërkojnë prova të pavdekësisë në natyrë. Pse këto specie nuk vdesin nga shkaqe natyrore? Dhe a është vdekja e pashmangshme?

Plakja u përshkrua në mesin e shekullit të 20-të si një shkëmbim midis riprodhimit dhe mirëmbajtjes së qelizave. Por kuptimi aktual se pse 'gjërat' vdesin është pak më specifik. Kur organizmat arrijnë pjekurinë seksuale, forca e seleksionimit natyror dobësohet dhe fillon procesi i plakjes, duke çuar përfundimisht në vdekje. Por nuk është për t'i hapur rrugë brezit të ardhshëm, i cili mund të jetë "tërheqës nga një kënd altruist", thotë Alexei Maklakov, profesor i biologjisë evolucionare dhe biogerontologjisë në Universitetin e Anglisë Lindore.

Gjatë jetës sonë, gjenet tona mbledhin mutacione. Disa janë krejtësisht të rastësishme, të tjera rezultat i dietave tona ose faktorëve të jashtëm si drita ultravjollcë.

Përpara pjekurisë seksuale, "çdo mutacion i gjeneve që zvogëlon gjasat e një organizmi për t'u riprodhuar, apo edhe e vret organizmin para se të riprodhohet, do të zgjidhej fuqishëm kundër", thotë Gabriella Kountourides, një biologe evolucionare në departamentin e antropologjisë në Universitetin e Oksfordit. Megjithatë, sapo një organizëm arrin pjekurinë seksuale, ai është në gjendje t'i kalojë gjenet e tij brezit të ardhshëm. Në këtë pikë, forca e seleksionimit natyror dobësohet.

Plakja dhe vdekja ndodhin në dy mënyra - akumulimi i mutacioneve negative për shkak të përzgjedhjes së dobët natyrore dhe mutacioneve që mund të kenë qenë të dobishme për riprodhimin, por që bëhen negative për një jetë të gjatë.

Një shembull i kësaj të fundit mund të jenë mutacionet e gjenit BRCA. Këto dihet se rrisin ndjeshëm rrezikun e kancerit të gjirit dhe vezoreve, por gjithashtu janë lidhur me fertilitet më të lartë tek gratë që bartin mutacione. Pra, mund të jetë rasti që mutacionet e gjenit BRCA ofrojnë një avantazh riprodhues më herët në jetë, i ndjekur nga një rrezik më i madh për shëndetin më vonë.

Plakja e qelizave, ku qelizat ndalojnë së ndari, mund të jetë një shembull tjetër i një avantazhi të hershëm që ka një disavantazh në jetën e vonë. Plakja na mbron nga kanceri sepse mund të parandalojë shumëzimin e një qelize me dëmtim të ADN-së. Megjithatë, më vonë në jetë, qelizat e plakura mund të grumbullohen në inde, duke shkaktuar dëme të tjera dhe inflamacione, e janë pararendëse të sëmundjeve të lidhura me moshën.

Edhe pse shumica e specieve plaken, ka disa përjashtime. Shumë bimë tregojnë "plakje të papërfillshme", për shembull, dhe disa specie dihet se jetojnë për mijëra vjet. Një shembull veçanërisht kurioz është pema pando në Pyllin Kombëtar Fishlake në Jutah. Pema është në fakt një koloni e drurëve të aspenit të dridhur gjenetikisht identike mashkullore të bashkuara nga një sistem i vetëm rrënjor. Ajo mbulon një sipërfaqe prej më shumë se 100 hektarë (400,000 m²) dhe vlerësohet të peshojë më shumë se 6613 ton (6,000 ton). Disa vlerësime sugjerojnë se mund të jetë më shumë se 10,000 vjet i vjetër.

Por seksi mund të luajë një rol kurioz në mënyrën se si ne plakemi. Gratë që bëjnë seks të rregullt e fillojnë menopauzën më vonë, sipas një studimi nga Megan Arnot dhe Ruth Mace nga University College London. Ata sugjerojnë se ky është një shembull i një shkëmbimi - se energjia që shpenzohet për ovulimin mund të përdoret më mirë nga pjesa tjetër e trupit nëse nuk ka mundësi për një shtatzëni.

Por në pjesën tjetër të mbretërisë së kafshëve, të qenit më pjellor duket se përshpejton plakjen. Lakuriqët e natës që kanë më shumë pasardhës jetojnë më pak. Ndoshta, duke u dhënë mundësinë për t'u riprodhuar, ata investojnë gjithçka në këtë proces.

Pastaj ka specie, jetëgjatësia e të cilave ndryshon shumë midis gjinive. Në mënyrë tipike, milingonat, bletët dhe termitet kanë një mbret ose mbretëreshë që mund të jetë shumë pjellore dhe jetëgjatë në krahasim me punëtorët e tyre sterilë. Në rastin e tyre, pse kostoja e riprodhimit nuk e zvogëlon jetëgjatësinë e tyre? Përgjigja mund të jetë se mbreti ose mbretëresha janë të mbrojtura nga shumë prej kërcënimeve me të cilat përballen "punëtorët" dhe ka një ndryshim të tillë në dy stilet e tyre të jetesës, saqë teoritë e plakjes nuk zbatohen për ta në mënyrë të barabartë.

*ëilliam Park është një gazetar i vjetër për BBC Future

vdekja

Sondazh

Insights 8 August 2022, 07:38 d.a.

Serbia nuk e pranon gjakun e Kosovës

Kemil Bekteshi Nga Balkans Aljazeera Edhe pse kanë kaluar dekada nga luftërat e përgjakshme në vendet e ish-Jugosllavisë, narrat...

Insights 6 August 2022, 10:58 Klodian Tomorri

Rama, shakaxhiu i përparimit

Klodian Tomorri Po na ngjet me Kryeministrin, ashtu sic i pati ngjare nje fisniku gjerman me Nastradinin e popujve te Veriut, Til Ulenshpigelin. Pasi kisht...

Të shpallur në kërkim ndërkombëtar, arrestohen dy persona në Vorë dhe Shkodër

Të shpallur në kërkim ndërkombëtar, arrestohen dy persona në Vorë dhe Shkodër

Rama sqaron deklaratën: Mendimi im, nuk i japim leksione qeverisë maqedonase për vendimet...

Mickoski pyetet për incidentin e himnit në Pustec: Nuk e kemi ndjekur aktivitetin deri në fund...

Rama përballet me gazetarin në Qafë Thanë: Çfarë je ti, protestues?

“One Stop Shop”/ Mickoski: Është kënaqësi që po bëjmë ketë bashkëpunim për një pikë kontrolli...

Kërcënoi bashkëshorten se do ta vriste dhe qëlloi me armë në ajër, arrestohet 40-vjeçari...

Vodhën sende me vlerë dhe 30 mijë euro në një banesë, arrestohen dy persona në Durrës

Aksident në Fier/ Makina del nga rruga dhe përfundon në kanal, mister fati i drejtuesit

Nis nga nesër “One Stop Shop” me Maqedoninë e Veriut, Rama: Kemi shumë gjëra që duhet t'i bëjmë...

Rama mbërrin në Qafë Thanë, takim me Mickoskin, në fokus sistemi i përbashkët kufitar...

Me flamurin kuqezi në duar, protestuesit ngjiten në monumentin e Skënderbeut

Tensione në protestë/ Policia hyn në lokale dhe shoqëron protestuesit me forcë

Rama: Tirana që do të fitojmë në 9 maj kërkon fuqi të madhe qeverisjeje në 10 maj

Protestuesit zhvendosen tek Kryeministria/ Policia vendos kordone në akse kryesore rrugore

"Kemi nevojë për një PS më të organizuar"/ Rama: Rruga e Durrësit sot, si një film i së shkuarës

Rama: Tiranën e transformuar nga vendi i mbijetesës në vendin që kërkon cilësi

“Ndal plaçkitjes, shtypjes, ikjes/Protestuesit ngrenë banderolen gjigande para Ministrisë së Arsimit

Policia “gardh” para Ministrisë së Arsimit, nuk lejon protestuesit të bllokojnë Rrugën e Durrësit

Rama nga Asambleja e PS-së: Vit pas viti do të dyfishojmë rritjen e pensioneve

Revoltat kundër qeverisë Rama, protestuesit mblidhen te Ministria e Arsimit

"Deri në 2030 do japim 55 mijë celësa"/ Rama: Mbështetje për fëmijët me aftësi të kufizuara

"Kanë mbajtur mbi shpinë Shqipërinë me kockat e varfërisë së vet"/Rama:Jemi në borxh me pensionistët

“Poshtë diktatura”/ Studentët e presin me thirrje pasi doli nga Asambleja, Rama i përshëndet me dorë

Rama: PS do ta fitojë sërish Tiranën dhe Shqipërinë se është rruga nga kalon bashkimi me Europën

Rama: Me trëndafilin në dorë dhe kurajën në zemër, asgjë s’na ndal

Rama: Kemi bërë gabime dhe faje, por kemi aftësinë të ringrihemi

"Goditja e njerëzve në krye të detyrës nuk falet"/ Rama: Erion Veliaj je në gabim!

Elisa Spiropali dhe Plarent Ndreca jashtë PS-së/ Rama e konfirmon nga Asambleja e Tiranës

Rama: Kush do të sillet si e ëma e Zeqos në majë të thanës, s’ka vend në këtë familje politike

Rama: Si mund të largohet nga puna kryepolicja e Tiranës pse nuk u bën ‘like’ e ‘share’

"Veliaj ta kuptojë se është gabim me PS-në"/ Rama: Kush ndjek këtë kuturisje do ndëshkohet

Rama: Vendimi i GJK-së për ta lënë Veliajn në detyrë është absurd

Mbërrijnë socialistët te Akademia e Arteve, kontrolle në hyrje dhe prani e shtuar e policisë

Berisha: Pas 35 vitesh, rikthehet partia-shtet,ekipet ndërkombëtare damkosën zgjedhjet e 11 majit

Peleshi u përgjigjet kritikave të Spiropalit: Në parlamentin shqiptar politika bëhet personale

Revolta studentore në Tiranë/ Qytetarët njëzërëshi: Në 28 nëntor ne do dalim

Qytetarët vijojnë marshimin në rrugët e Tiranës, policia i ndjek nga mbrapa

Përplasje në protestën përpara Kryeministrisë, policia zhvendos protestuesit nga Bulevardi

Protesta tek Kryeministria/Qytetarët shtyhen më forcë, focat policore nuk lejojnë protestën paqësore

Debat në Komisionin e Ligjeve për aktin normativ të tubimeve/ Bylykbashi: Rama nuk i përballon...

Pas reshjeve të dendura të shiut, hapet njëra nga portat e HEC-it të Komanit

Kanosi me armë zjarri një 31-vjeçar, arrestohet 20-vjeçari në Tiranë, procedohet penlisht i ati

Elementët dekorativë shkëputen nga fasada e pallatit në Durrës, bien mbi një makinë...

Ish-kandidati për Bashkinë e Himarës paraqitet në SPAK, ende pa detaje mbi arsyen e thirrjes

Arrestohet 25-vjeçari, do t'i merrte 1 mln euro një biznesmeni duke iu prezantuar si funksionar...

Përplasje tek Kryeministria/ Efektivët e policisë presin me forcë protestuesit, i shtyjnë me dhunë

Policia nuk i la të protestonin te Kryeministria, qytetarët marshojnë mes për mes makinave në rrugë

Policia i shtyn me forcë në trotuar, protestuesit thirrje: Poshtë diktatura

Greta Thunberg: Shqiptarët kanë treguar se çfarë do të thotë t'i rezistosh shkatërrimit të natyrës

Protestat qytetare në Tiranë/ Protestuesit mblidhen para Kryeministrisë

Balla përplaset me Shehajn: A do ta votosh kërkesën e prokurorisë italiane...

Berisha: Rreth 1 miliard euro do jenë shpenzime operative për hajdutët e administratës...

Berisha: Rrogat e ulëta duhet të rriten me 50%, rrogat e mesme me 30%!

Berisha: Buxheti nuk është 10 miliardë euro, por 5.5 miliardë! Pensionistët marrin 1 përqind...

Drogë në berberhane, thika në servis dhe përforcues grushti në banesë, arrestohet 44-vjeçari...

Marshimi paqësor i protestuesve / Forcat e policisë i ndjekin nga pas me furgona të shumtë

Protestuesit vijojnë marshimin në rrugët e Tiranës, efektivët i ndjekin nga mbrapa

"Pediatria me legen se nuk ka ujë lavamani"/ Korreshi për spitalin e Lushnjes

Tensionohet situata te Kryeministria/ Policia shtyn me forcë protestuesit paqësorë

Protestuesit zhvendosen te kryeministria, policia iu bën thirrje të lirojnë bulevardin