LIVE UPDATES
Editorial

Kapitalizmi po shkatërron Tokën. Pse na duhet një e drejtë e re njerëzore për brezat e ardhshëm

15 March 2019, 20:44 Nga DOSJA
Kapitalizmi po shkatërron Tokën. Pse na duhet një e drejtë e

Njerëzit e rinj që po zbarkojnë në rrugë për goditjen e klimës kanë të drejtë, e ardhmja e tyre po iu vidhet.

Ekonomia është një mjedis në formë piramide, ku të gjitha përgjegjësitë dhe detyrimet që ka i hedh tek të rinjtë dhe te ata qe nuk kanë lindur akoma. Rritja ekonomike e kësaj periudhë varet nga vjedhja e e përgjithshme në të gjitha aspektet. Në zemër të kapitalizmit është një hamendësim shumë i madh dhe skarco- ti mund të zotërosh një sasi të resurseve të globit aq sa para të kesh për të blerë. Mund të blesh aq tokë, aq sipërfaqe atmosferike, aq shumë minerale, aq mish ose peshk sa mund ta përballosh, pa marrë parasysh se kush do dëmtohet nga dëshirat e tua. Nëse ke aftësi të paguash, mund të zotërosh male të tëra me asete. Mund të djegësh karburant sa të kesh dëshirë. Çdo pound ose dollar të siguron një të drejtë mbi shëndetin natyror të planetit.

Por pse? Cili parim, e drejtë barazon numrat në llogarinë tuaj bankare me të drejtën për të zotëruar strukturën e Tokës? Shumica e njerëzve që pyes shtangen nga kjo pyetje. Arsyetimi standard bazohet në Traktatin e Dytë të Qeverisë së John Locke, botuar më 1689. Aty thuhet se ti mund të fitosh një të drejtë për të zotëruar pasuri natyrore duke punuar në të: frutat që mbledh, mineralet që gërmoni dhe toka që do të bëhet pronë e juaja ekskluzive sepse ju keni punuar në atë tokë.

Ky argument u zhvillua nga juristi William Blackstone në shekullin e 18-të, librat e të cilit ishin me shumë influencë në Angli, Amerikë dhe gjetkë. Ai pretendoi se e drejta e njeriut për “sunduar’ mbi tokën u vendos nga personi që e punoi për herë të parë, për të prodhuar ushqim. Kjo e drejtë pastaj mund të shkëmbehej për para. Ky është arsyetimi themelor për skemën e madhe të piramidave. Dhe nuk ka kuptim.

Si për fillim, ai merr referencë një vit zero. Në këtë pikë arbitrare, një person mund të shkelë në një truall, të punojë në të dhe ta bëjë të vetën. Locke e përdori Amerikën si një shembull të një shteti të zbrazët në të cilën njerëzit mund të vendosnin të drejtat e tyre. Por toka (siç e pranoi Blackstone) u bë një aset i papërdorur vetëm përmes shfarosjes së atyre që jetonin atje.

Jo vetëm që kolonizuesi mund të fshinte të gjitha të drejtat e mëparshme, ai gjithashtu do të fshinte të gjitha të drejtat e të ardhmes. Duke punuar tokën njëher, ti dhe pasardhësit bëheni pronar të përjetshëm derisa të vendosni ta shisni. Në këtë mënyrë ndalohet që një person tjetër i cili do të punojë në tokë ashtu si i pari të bëhet pronar i atij trualli.

Më keq akoma, sipas Locke, “puna juaj” përfshin edhe punën e atyre që punojnë për ju. Po pse njerëzit që kryejnë punën të mos jenë ata që fitojnë të drejtat? Është e mëse e dukshme vetëm kur e kuptoni që me “njeri”, Locke nuk nënkuptonte të gjithë njerëzimin, por vetëm burrat europianë. Ata që punonin për ta nuk kishin të drejta të tilla. Kjo do të thotë se në fund të shekullit të 17-të,  pronësitë e sipërfaqeve të mëdha të tokës mund të justifikoheshin, vetëm nga pronësia e skllevërve. Padyshim, Locke prodhoi gjithashtu një ligj për të drejtat njerëzore të skllavopronarëve.

Edhe në qoftë se kundërshtimet ndaj kësaj disi mund të hiqen, çfarë ka të bëjë me punën që është kaq magjike që i kthen gjërat që prek në pronë private? Pse të mos e vendosni të drejtën tuaj për pasuri natyrore, duke pshurrur në të? Argumentet që mbrojnë sistemin tonë ekonomik janë të buta dhe të papërshtatshme. Kur ti hiqni do e shihni se e gjithë struktura është e bazuar në plaçkitje: plaçkitje nga njerëzit e tjerë, grabitje nga kombet e tjera dhe plaçkitje nga e ardhmja.

Megjithatë, për shkak të këtyre absurditeteve, të pasurit i japin vetes të drejtën për të blerë pasuri natyrore në të cilën varen të tjerët. Locke paralajmëroi se rregulli i tij punon vetëm nëse “ka mjaft, dhe aq mjaftueshëm sa të mbetet edhe për të tjerët”. Sot, pavarësisht nëse jeni duke folur për tokën, atmosferën, sistemet e jetesës, shtresat e pasura të mineraleve ose forma të tjera të pasurisë natyrore, është e qartë se nuk është “e mjaftueshme dhe e mirë” për të tjerët. Çdo gjë që marrim për veten e blejmë nga dikush tjetër.

Pra, çfarë duhet të zërë vendin e këtij rregulli? Më duket se parimi themelues i çdo sistemi të drejtë është që ata që nuk kanë lindur akoma, kur të lindin, të kenë të njëjtat të drejta si ata që janë të gjallë sot. Në shikim të parë, kjo nuk duket sikur ndryshon gjë: neni i parë i Deklaratës Universale të të Drejtave të Njeriut thotë se “të gjitha qeniet njerëzore lindin të lirë dhe të barabartë në dinjitet dhe të drejta”. Por kjo deklaratë është thuajse e pakuptimtë, sepse nuk ka asgjë në të që tregon se një gjeneratë nuk duhet të vjedhë nga tjetra. Kjo fjali që mungon mund të dukej kështu: “Çdo brez do të ketë të drejtën e barabartë për gëzimin e pasurisë natyrore”.

Ky parim është vështirë të diskutohet, por duket se ndryshon gjithçka. Menjëherë, na tregon se asnjë burim i rinovueshëm nuk duhet të përdoret përtej normës. Asnjë burim i paripërtëritshëm që nuk mund të riciklohet plotësisht dhe të ripërdoret s’duhet të përdoret. Kjo çon në mënyrë të pashmangshme drejt dy ndërrimeve kryesore: një ekonomi rrethore nga e cila materialet kurrë nuk humbasin; dhe fundin e djegies së karburanteve fosile.

Por, çfarë lidhje ka me Tokën? Në këtë botë me popullsi të dendur, të gjithë tokat me pronar domosdoshmërisht përjashtojnë të drejtën e pronës të të tjerëve. Artikulli 17 i Deklaratës Universale është vetë-kontradiktor. Aty thuhet, “Gjithkush ka të drejtën e pronës”. Por, për shkak se nuk vendos asnjë kufizim për sasinë që një person mund të posedojë, kjo siguron që nuk do ketë prona për të gjithë.

Do ta ndryshoja në këtë: “Secili ka të drejtën e përdorimit të pronës pa cenuar të drejtat e të tjerëve për të përdorur pronën”. Ndryshimi është që të gjithë ata që lindin sot do të fitojnë një të drejtë të barabartë të përdorimit, ose do të duhet të kompensohen për përjashtimin e tyre. Një mënyrë për të zbatuar këtë është përmes taksave të larta të tokës, të paguara në një fond të pasurisë sovrane. Do të ndryshonte dhe do të kufizonte konceptin e pronësisë dhe do të siguronte që ekonomitë të priren drejt shpërndarjes, në vend të përqendrimit.

Këto sugjerime të thjeshta ngrenë një mijë pyetje. Nuk i kam të gjitha përgjigjet. Por çështje të tilla duhet të jenë subjekt i bisedave kudo në botë. Parandalimi i shkatërrimit të mjedisit dhe kolapsit të sistemit nënkupton përballjen me  besimet më të thella dhe më të pa ekzaminuara që ne kemi.

Marrë dhe përshtatur nga The Guardian.

B.N/dosja.al

Tirana është boshatisur për ditët e pushimit. Cilën nga ritet e shenjta po ndiqni:

View Results

editorial editorial e drejta e prones kapitalizmi ngrohja globale prona re drejtat e njeriut e drejta e prones kapitalizmi ngrohja globale prona re drejtat e njeriut

Sondazh

Editorial 14 March 2019, 15:02

Katari, perla “nën rrethim”

Zbret ne Doha dhe gjithcka duket sureale. Pothuajse sikur po jeton brenda nje filmi. Si te “Bicentennial Man” p.sh.Qiellgervishtes te veshur me filigram dhe tek...

Editorial 13 March 2019, 12:20

Një Zaev për ngushëllim

Në mungesën e takimeve ndërkombëtare, në izolimin dhe stanjacionin që po i ndryshk tepsinë dhe po i bllokon timonin, kryeminisitri gjeti ngushëllim tek homologu...

Editorial 12 March 2019, 16:44

Cila është fytyra e vërtetë e Qeverisë?

Jo vetëm Ministri i Brendshëm, por edhe Zëdhënësja e Qeverisë dhe ish-ministrja e Arsimit, dolën kundër veprimeve të policisë tek Petro Nini. Të tre eksponentët...

Editorial 11 March 2019, 15:04

10 provat e blerjes së votës

Shkoi 10 numri i deputetëve të rinj. Ata që të mërkurën do të kalojnë mes kordonit të policisë për t’u mbrotjur nga protestuesit opozitarë, do të ulen në vendet...

Të shpallur në kërkim ndërkombëtar, arrestohen dy persona në Vorë dhe Shkodër

Të shpallur në kërkim ndërkombëtar, arrestohen dy persona në Vorë dhe Shkodër

Rama sqaron deklaratën: Mendimi im, nuk i japim leksione qeverisë maqedonase për vendimet...

Mickoski pyetet për incidentin e himnit në Pustec: Nuk e kemi ndjekur aktivitetin deri në fund...

Rama përballet me gazetarin në Qafë Thanë: Çfarë je ti, protestues?

“One Stop Shop”/ Mickoski: Është kënaqësi që po bëjmë ketë bashkëpunim për një pikë kontrolli...

Kërcënoi bashkëshorten se do ta vriste dhe qëlloi me armë në ajër, arrestohet 40-vjeçari...

Vodhën sende me vlerë dhe 30 mijë euro në një banesë, arrestohen dy persona në Durrës

Aksident në Fier/ Makina del nga rruga dhe përfundon në kanal, mister fati i drejtuesit

Nis nga nesër “One Stop Shop” me Maqedoninë e Veriut, Rama: Kemi shumë gjëra që duhet t'i bëjmë...

Rama mbërrin në Qafë Thanë, takim me Mickoskin, në fokus sistemi i përbashkët kufitar...

Me flamurin kuqezi në duar, protestuesit ngjiten në monumentin e Skënderbeut

Tensione në protestë/ Policia hyn në lokale dhe shoqëron protestuesit me forcë

Rama: Tirana që do të fitojmë në 9 maj kërkon fuqi të madhe qeverisjeje në 10 maj

Protestuesit zhvendosen tek Kryeministria/ Policia vendos kordone në akse kryesore rrugore

"Kemi nevojë për një PS më të organizuar"/ Rama: Rruga e Durrësit sot, si një film i së shkuarës

Rama: Tiranën e transformuar nga vendi i mbijetesës në vendin që kërkon cilësi

“Ndal plaçkitjes, shtypjes, ikjes/Protestuesit ngrenë banderolen gjigande para Ministrisë së Arsimit

Policia “gardh” para Ministrisë së Arsimit, nuk lejon protestuesit të bllokojnë Rrugën e Durrësit

Rama nga Asambleja e PS-së: Vit pas viti do të dyfishojmë rritjen e pensioneve

Revoltat kundër qeverisë Rama, protestuesit mblidhen te Ministria e Arsimit

"Deri në 2030 do japim 55 mijë celësa"/ Rama: Mbështetje për fëmijët me aftësi të kufizuara

"Kanë mbajtur mbi shpinë Shqipërinë me kockat e varfërisë së vet"/Rama:Jemi në borxh me pensionistët

“Poshtë diktatura”/ Studentët e presin me thirrje pasi doli nga Asambleja, Rama i përshëndet me dorë

Rama: PS do ta fitojë sërish Tiranën dhe Shqipërinë se është rruga nga kalon bashkimi me Europën

Rama: Me trëndafilin në dorë dhe kurajën në zemër, asgjë s’na ndal

Rama: Kemi bërë gabime dhe faje, por kemi aftësinë të ringrihemi

"Goditja e njerëzve në krye të detyrës nuk falet"/ Rama: Erion Veliaj je në gabim!

Elisa Spiropali dhe Plarent Ndreca jashtë PS-së/ Rama e konfirmon nga Asambleja e Tiranës

Rama: Kush do të sillet si e ëma e Zeqos në majë të thanës, s’ka vend në këtë familje politike

Rama: Si mund të largohet nga puna kryepolicja e Tiranës pse nuk u bën ‘like’ e ‘share’

"Veliaj ta kuptojë se është gabim me PS-në"/ Rama: Kush ndjek këtë kuturisje do ndëshkohet

Rama: Vendimi i GJK-së për ta lënë Veliajn në detyrë është absurd

Mbërrijnë socialistët te Akademia e Arteve, kontrolle në hyrje dhe prani e shtuar e policisë

Berisha: Pas 35 vitesh, rikthehet partia-shtet,ekipet ndërkombëtare damkosën zgjedhjet e 11 majit

Peleshi u përgjigjet kritikave të Spiropalit: Në parlamentin shqiptar politika bëhet personale

Revolta studentore në Tiranë/ Qytetarët njëzërëshi: Në 28 nëntor ne do dalim

Qytetarët vijojnë marshimin në rrugët e Tiranës, policia i ndjek nga mbrapa

Përplasje në protestën përpara Kryeministrisë, policia zhvendos protestuesit nga Bulevardi

Protesta tek Kryeministria/Qytetarët shtyhen më forcë, focat policore nuk lejojnë protestën paqësore

Debat në Komisionin e Ligjeve për aktin normativ të tubimeve/ Bylykbashi: Rama nuk i përballon...

Pas reshjeve të dendura të shiut, hapet njëra nga portat e HEC-it të Komanit

Kanosi me armë zjarri një 31-vjeçar, arrestohet 20-vjeçari në Tiranë, procedohet penlisht i ati

Elementët dekorativë shkëputen nga fasada e pallatit në Durrës, bien mbi një makinë...

Ish-kandidati për Bashkinë e Himarës paraqitet në SPAK, ende pa detaje mbi arsyen e thirrjes

Arrestohet 25-vjeçari, do t'i merrte 1 mln euro një biznesmeni duke iu prezantuar si funksionar...

Përplasje tek Kryeministria/ Efektivët e policisë presin me forcë protestuesit, i shtyjnë me dhunë

Policia nuk i la të protestonin te Kryeministria, qytetarët marshojnë mes për mes makinave në rrugë

Policia i shtyn me forcë në trotuar, protestuesit thirrje: Poshtë diktatura

Greta Thunberg: Shqiptarët kanë treguar se çfarë do të thotë t'i rezistosh shkatërrimit të natyrës

Protestat qytetare në Tiranë/ Protestuesit mblidhen para Kryeministrisë

Balla përplaset me Shehajn: A do ta votosh kërkesën e prokurorisë italiane...

Berisha: Rreth 1 miliard euro do jenë shpenzime operative për hajdutët e administratës...

Berisha: Rrogat e ulëta duhet të rriten me 50%, rrogat e mesme me 30%!

Berisha: Buxheti nuk është 10 miliardë euro, por 5.5 miliardë! Pensionistët marrin 1 përqind...

Drogë në berberhane, thika në servis dhe përforcues grushti në banesë, arrestohet 44-vjeçari...

Marshimi paqësor i protestuesve / Forcat e policisë i ndjekin nga pas me furgona të shumtë

Protestuesit vijojnë marshimin në rrugët e Tiranës, efektivët i ndjekin nga mbrapa

"Pediatria me legen se nuk ka ujë lavamani"/ Korreshi për spitalin e Lushnjes

Tensionohet situata te Kryeministria/ Policia shtyn me forcë protestuesit paqësorë

Protestuesit zhvendosen te kryeministria, policia iu bën thirrje të lirojnë bulevardin