LIVE UPDATES
Bota

Dita e përkujtimit të gjenocidit në Ruandë: Si po përballen Ruanda dhe Bosnja me të kaluarën?

Rreth 10.000 njerëz u vranë aty dhe në zonën përreth. Në të gjithë Ruandën, pothuajse 1 milion Tutsi u vranë brenda vetëm 100 ditëve.

7 April 2025, 14:52 Nga r.ll
Dita e përkujtimit të gjenocidit në Ruandë: Si po
foto ilustruese

RUANDË- Margaret Murekatete është plot buzëqeshje dhe ndihet rehat teksa qëndron ulur pranë fqinjit të saj, Karenzi Nasson, në Rukara, në lindje të Runadës. Por, jo gjithmonë ka qenë kështu.

“Kur e shihja fytyrën e tij në të kaluarën, ndieja se doja të bërtisja dhe të fshihesha. Jetoja jetën e një kafshe, nuk shkoja për tretman”, thotë ajo.

Margaret, e mbijetuara e gjenocidit, jeton në një fshat pajtimi, ku merr pjesë në trajnime dhe aktivitete me qëllim që t'i sjellin së bashku viktimat dhe kryerësit e mizorive të vitit 1994.

"Ne ndërtojmë paqen në mënyrë që fëmijët tanë të mos përballen me pasojat e gjenocidit", thotë Margaret Murekatete, një e mbijetuar e gjenocidit të Ruandës në 1994, duke folur për Radion Evropa e Lirë në fshatin Rukara.

“Unë kisha vetëm një zgjedhje”, e pranon Karenzi Nasson.

Më 9 prill 1994, ai ishte në mesin e sulmuesve Hutu, të cilët u futën vrullshëm në një kishë vendase, ku i masakruan pjesëtarët e pakicës Tutsi që kishin kërkuar strehim brenda mureve të saj.

Rreth 10.000 njerëz u vranë aty dhe në zonën përreth. Në të gjithë Ruandën, pothuajse 1 milion Tutsi u vranë brenda vetëm 100 ditëve.

Nasson u arratis në Tanzani, por më vonë u kthye në Ruandë. Pranoi krimet e tij dhe vuajti shtatë vjet burgim. Duke qëndruar prapa grilave, ai e kuptoi plotësisht peshën e veprave të tij.

“Gjenocidi është krimi më i madh që njerëzit kanë prirje ta mohojnë. Është e rrallë të gjesh dikë që me të vërtetë beson se ka kryer gjenocid”, thotë ai. Të kërkonte falje nga Margaret, thotë Nasson, ishte si një betejë brenda vetes.

“Nëse ajo nuk më vret, do të më falë”, thekson ai.

Në ndërtimin e këtij fshati të pajtimit kishte ndihmuar Albert Rutikanga. Edhe prindërit e tij ishin vrarë në kishë.

“Pesëmbëdhjetë vjet më parë, jetoja me zemërim dhe hidhërim. Vuajta. Në vitin 2015 mora pjesë në një trajnim të organizuar nga Aegis Trust, dhe kjo më ndihmoi ta tejkaloj zemërimin. Atëherë doja të shihja se çfarë mund të bëja për komunitetin ku jam lindur”, thotë Rutikanga, i cili më pas themeloi organizatën joqeveritare, Nisma për Paqe dhe Arsim e Ruandës. Rruga ishte e gjatë. Rutikanga e pranon se askush – as viktimat dhe as autorët – nuk i besonin qëllimeve të tij në fillim.

Përballja me të kaluarën

Rreth 8.000 kilometra larg, në një fshat pranë Srebrenicës në Bosnje e Hercegovinë, Emin Bektiq jeton së bashku me dhjetëra të moshuarish të tjerë. Jasenova është një nga fshatrat e rrallë ku boshnjakët dhe serbët jetojnë pranë njëri-tjetrit pas gjenocidit të Srebrenicës në vitin 1995, ku më shumë se 8.000 burra dhe djem myslimanë u vranë nga forcat serbe të Bosnjës.

“S’ka asnjeri këtu. Gjithçka është e braktisur. Të gjithë janë larguar. Ka ditë që thjesht dëshiron ta shohësh një njeri – nuk ka rëndësi nëse është boshnjak apo serb”, thotë ai për Radion Evropa e Lirë (REL).

Emini u kthye në Srebrenicë pasi i kaloi disa vite në Gjermani pas luftës. Katër vajzat e tij tani jetojnë në kryeqytet, Sarajevë.

As në kryeqytet e as në pjesë të tjera të vendit nxënësit nuk mësojnë për gjenocidin e Srebrenicës. Për shkak të strukturës komplekse të qeverisjes së vendosur nga Marrëveshja e Dejtonit për Paqe - e cila i dha fund luftës - Bosnje e Hercegovina nuk ka ministri shtetërore të Arsimit.

Për kurrikulën mësimore vendosin qeveritë lokale. Në Federatë e Bosnjës, një nga dy njësitë administrative të Bosnjës, disa shkolla vizitojnë memorialin e gjenocidit dhe mësojnë për të kaluarën nga mësues të gatshëm për këtë. Por, në Republika Sërpska, gjenocidi ende mohohet.

“Profesori nuk mund ta bëjë ketë i vetëm. Na duhet një ekip njerëzish përreth nesh për të kuptuar se si t’i paraqesim më mirë këto mësime për nxënësit”, thotë Alma Berbiq, një mësuese gjimnazi në Tuzlla, një qytet rreth 100 kilometra larg Srebrenicës.

Si pasojë, nuk është e pazakontë që nxënësit të mësojnë për gjenocidin në Ruandë, por jo për atë që ndodhi në vendin e tyre. Për dallim nga Bosnja, në Ruandë mësimet për gjenocidin filluan qysh në shkollën fillore. U deshën më shumë se një dekadë për ta zhvilluar kurrikulën. Mësimet fillestare janë themelore, ndërsa temat dhe mizoritë më të ndërlikuara mësohen në universitet.

Disa nga mësimet u zhvilluan nga Memoriali i Gjenocidit në Kigali në vitin 2015. Joan Murungi, përgjegjëse për kurrikulën në Ruandë, shpjegon: “Është rrugëtim. Nuk mund t’ju them se jemi 100 për qind të saktë”.

Vizita në Memorialin e Gjenocidit në Kigali është e detyrueshme për nxënësit. Një nga arsyet pse të mbijetuarit dhe autorët e gjenocidit në Ruandë jetojnë kaq afër njëri-tjetrit sot është se shumica e njerëzve nuk kishin zgjidhje tjetër përveçse të ktheheshin në shtëpitë e tyre të mëparshme.

Si rrjedhojë, nuk ka fshat apo rajon ku jetojnë vetëm të mbijetuar apo vetëm autorë, thonë vendësit për REL-in.

Vincent Sezibera, profesor dhe psikolog në Ruandë, shpjegon se në vitet pas gjenocidit, gati 2 milionë njerëz u gjykuan në gjykatat vendëse. Për të pasur të drejtën të ktheheshin në shtëpi, shumë prej tyre duhej të kërkonin falje, t’i pranonin krimet e tyre dhe – nëse kishin njohuri – të tregonin vendndodhjet e varreve masive.

Ajo që u theksua fuqishëm gjatë këtij procesi, shton Sezibera, ishte se nuk ka faj kolektiv.

“Edhe pse milicia dhe propaganda pas gjenocidit i bënë thirrje të gjithë Hutëve t’i vrisnin të gjithë Tutsit, ne duhet të jemi të kujdesshëm dhe ta ndajmë përgjegjësinë individualisht”, thotë ai.

“Duhet të themi: Josef ishte i përfshirë në vrasjet. Dhe duhet të jemi të kujdesshëm të mos përfshijmë as fëmijët e Josefit – sepse fëmija i një vrasësi nuk është vetë vrasës”, shpjegon ai.

Në Srebrenicë ndërkohë, për vite me radhë grupet e të mbijetuarve kanë kërkuar nga kushdo që ka të dhëna të dalë përpara dhe të tregojë vendndodhjet e varreve masive. Mbi 1.000 viktima të gjenocidit janë ende të pagjetura.

Për ata që janë kthyer në Srebrenicë, jeta mbetet e vështirë. Dëshmi të shumta të paraqitura në Tribunalin e Hagës përshkruajnë autorë të krimeve që ende jetojnë në qytet, ku vazhdojnë të hasin në të mbijetuarit, pa dhënë asnjëherë përgjegjësi për krimet e tyre.

Shumica e njerëzve nuk janë kthyer kurrë. Para luftës, komuna e Srebrenicës kishte popullsi prej rreth 36.000 banorësh. Sot, ky numër është rreth 5.000, sipas të dhënave komunale.

Udhëtimi nga Srebrenica në kohë me shi deri në qytetin më të afërt të madh, Tuzlla, zgjat pak më pak se dy orë. Për 20 minutat e parë, rruga përdridhet përmes errësirës. Konturet e shtëpive mezi duken – të heshtura dhe me dritare të errësuara./REL

gjenocidi ne ruande

Sondazh

Të shpallur në kërkim ndërkombëtar, arrestohen dy persona në Vorë dhe Shkodër

Të shpallur në kërkim ndërkombëtar, arrestohen dy persona në Vorë dhe Shkodër

Rama sqaron deklaratën: Mendimi im, nuk i japim leksione qeverisë maqedonase për vendimet...

Mickoski pyetet për incidentin e himnit në Pustec: Nuk e kemi ndjekur aktivitetin deri në fund...

Rama përballet me gazetarin në Qafë Thanë: Çfarë je ti, protestues?

“One Stop Shop”/ Mickoski: Është kënaqësi që po bëjmë ketë bashkëpunim për një pikë kontrolli...

Kërcënoi bashkëshorten se do ta vriste dhe qëlloi me armë në ajër, arrestohet 40-vjeçari...

Vodhën sende me vlerë dhe 30 mijë euro në një banesë, arrestohen dy persona në Durrës

Aksident në Fier/ Makina del nga rruga dhe përfundon në kanal, mister fati i drejtuesit

Nis nga nesër “One Stop Shop” me Maqedoninë e Veriut, Rama: Kemi shumë gjëra që duhet t'i bëjmë...

Rama mbërrin në Qafë Thanë, takim me Mickoskin, në fokus sistemi i përbashkët kufitar...

Me flamurin kuqezi në duar, protestuesit ngjiten në monumentin e Skënderbeut

Tensione në protestë/ Policia hyn në lokale dhe shoqëron protestuesit me forcë

Rama: Tirana që do të fitojmë në 9 maj kërkon fuqi të madhe qeverisjeje në 10 maj

Protestuesit zhvendosen tek Kryeministria/ Policia vendos kordone në akse kryesore rrugore

"Kemi nevojë për një PS më të organizuar"/ Rama: Rruga e Durrësit sot, si një film i së shkuarës

Rama: Tiranën e transformuar nga vendi i mbijetesës në vendin që kërkon cilësi

“Ndal plaçkitjes, shtypjes, ikjes/Protestuesit ngrenë banderolen gjigande para Ministrisë së Arsimit

Policia “gardh” para Ministrisë së Arsimit, nuk lejon protestuesit të bllokojnë Rrugën e Durrësit

Rama nga Asambleja e PS-së: Vit pas viti do të dyfishojmë rritjen e pensioneve

Revoltat kundër qeverisë Rama, protestuesit mblidhen te Ministria e Arsimit

"Deri në 2030 do japim 55 mijë celësa"/ Rama: Mbështetje për fëmijët me aftësi të kufizuara

"Kanë mbajtur mbi shpinë Shqipërinë me kockat e varfërisë së vet"/Rama:Jemi në borxh me pensionistët

“Poshtë diktatura”/ Studentët e presin me thirrje pasi doli nga Asambleja, Rama i përshëndet me dorë

Rama: PS do ta fitojë sërish Tiranën dhe Shqipërinë se është rruga nga kalon bashkimi me Europën

Rama: Me trëndafilin në dorë dhe kurajën në zemër, asgjë s’na ndal

Rama: Kemi bërë gabime dhe faje, por kemi aftësinë të ringrihemi

"Goditja e njerëzve në krye të detyrës nuk falet"/ Rama: Erion Veliaj je në gabim!

Elisa Spiropali dhe Plarent Ndreca jashtë PS-së/ Rama e konfirmon nga Asambleja e Tiranës

Rama: Kush do të sillet si e ëma e Zeqos në majë të thanës, s’ka vend në këtë familje politike

Rama: Si mund të largohet nga puna kryepolicja e Tiranës pse nuk u bën ‘like’ e ‘share’

"Veliaj ta kuptojë se është gabim me PS-në"/ Rama: Kush ndjek këtë kuturisje do ndëshkohet

Rama: Vendimi i GJK-së për ta lënë Veliajn në detyrë është absurd

Mbërrijnë socialistët te Akademia e Arteve, kontrolle në hyrje dhe prani e shtuar e policisë

Berisha: Pas 35 vitesh, rikthehet partia-shtet,ekipet ndërkombëtare damkosën zgjedhjet e 11 majit

Peleshi u përgjigjet kritikave të Spiropalit: Në parlamentin shqiptar politika bëhet personale

Revolta studentore në Tiranë/ Qytetarët njëzërëshi: Në 28 nëntor ne do dalim

Qytetarët vijojnë marshimin në rrugët e Tiranës, policia i ndjek nga mbrapa

Përplasje në protestën përpara Kryeministrisë, policia zhvendos protestuesit nga Bulevardi

Protesta tek Kryeministria/Qytetarët shtyhen më forcë, focat policore nuk lejojnë protestën paqësore

Debat në Komisionin e Ligjeve për aktin normativ të tubimeve/ Bylykbashi: Rama nuk i përballon...

Pas reshjeve të dendura të shiut, hapet njëra nga portat e HEC-it të Komanit

Kanosi me armë zjarri një 31-vjeçar, arrestohet 20-vjeçari në Tiranë, procedohet penlisht i ati

Elementët dekorativë shkëputen nga fasada e pallatit në Durrës, bien mbi një makinë...

Ish-kandidati për Bashkinë e Himarës paraqitet në SPAK, ende pa detaje mbi arsyen e thirrjes

Arrestohet 25-vjeçari, do t'i merrte 1 mln euro një biznesmeni duke iu prezantuar si funksionar...

Përplasje tek Kryeministria/ Efektivët e policisë presin me forcë protestuesit, i shtyjnë me dhunë

Policia nuk i la të protestonin te Kryeministria, qytetarët marshojnë mes për mes makinave në rrugë

Policia i shtyn me forcë në trotuar, protestuesit thirrje: Poshtë diktatura

Greta Thunberg: Shqiptarët kanë treguar se çfarë do të thotë t'i rezistosh shkatërrimit të natyrës

Protestat qytetare në Tiranë/ Protestuesit mblidhen para Kryeministrisë

Balla përplaset me Shehajn: A do ta votosh kërkesën e prokurorisë italiane...

Berisha: Rreth 1 miliard euro do jenë shpenzime operative për hajdutët e administratës...

Berisha: Rrogat e ulëta duhet të rriten me 50%, rrogat e mesme me 30%!

Berisha: Buxheti nuk është 10 miliardë euro, por 5.5 miliardë! Pensionistët marrin 1 përqind...

Drogë në berberhane, thika në servis dhe përforcues grushti në banesë, arrestohet 44-vjeçari...

Marshimi paqësor i protestuesve / Forcat e policisë i ndjekin nga pas me furgona të shumtë

Protestuesit vijojnë marshimin në rrugët e Tiranës, efektivët i ndjekin nga mbrapa

"Pediatria me legen se nuk ka ujë lavamani"/ Korreshi për spitalin e Lushnjes

Tensionohet situata te Kryeministria/ Policia shtyn me forcë protestuesit paqësorë

Protestuesit zhvendosen te kryeministria, policia iu bën thirrje të lirojnë bulevardin