LIVE UPDATES
Bota

Autor apo algoritëm? Letërsia në krizë

Shumë nga të përfshirët bien dakord se masat politike të ndërmarra deri tani nuk janë të mjaftueshme.

11 October 2026, 08:36 Nga E.d
Autor apo algoritëm? Letërsia në krizë
Foto ilustruse

Është tema kryesore në Panairin e Librit  në Frankfurt: në çfarë mase do ta ndryshojë inteligjenca artificiale sektorin e botimeve, dhe në çfarë mase ky ndryshim mund të rregullohet ende? Në sfondin e paralajmërimeve për rreziqet afatgjata që kjo teknologji paraqet për njerëzimin në tërësi, debate të tilla mund të duken me rëndësi të vogël. Megjithatë, në realitet, këto janë çështje shumë specifike: mbrojtja e të drejtave të autorit, fuqia e kompanive të mëdha të teknologjisë dhe e ardhmja e punës krijuese. Shumë nga të përfshirët bien dakord se masat politike të ndërmarra deri tani nuk janë të mjaftueshme.

Këtë vit, në debat është shtuar një aspekt tjetër, një që është më urgjent se në vitet e mëparshme: a jemi ende në gjendje të dallojmë kur një tekst është shkruar me ndihmën e inteligjencës artificiale? A mund të provohet kjo fare?Skandali aktual letrar  që rrethon autorin haitian-kanadez Thélyson Orélien thekson sa urgjente është kjo çështje. Romani i tij i parë, "C'était ça ou mourir", u botua në Kanada në pranverë dhe në Francë në fund të verës. Një histori për migracionin që është lavdëruar në mënyrë universale, me të drejtat e shitura në më shumë se 20 gjuhë, dhe që figuron në listën e shkurtër për çmimin prestigjioz Prix Goncourt.

Por papritmas kanë dalë pretendime se libri është shkruar pothuajse tërësisht nga inteligjenca artificiale. Ylli letrar Orélien papritmas po etiketohet si mashtrues, megjithatë ai i mohon të gjitha akuzat. Nominimi për Çmimin Goncourt… i tërhequr. Kujt t'i besojmë tani: autorit apo inteligjencës artificiale që pretendon se ka identifikuar inteligjencën artificiale?

 Kur origjina e teksteve bëhet e pasigurt

'Do të na duhet të jetojmë me dyshimin,' thotë Hannes Bajohr, Profesor i Studimeve Gjermane në Universitetin e Kalifornisë, Berkeley. Ai ka kaluar vite duke studiuar se si inteligjenca artificiale po transformon si shkrimin ashtu edhe leximin. Parashikimi i tij: nëse nuk do të jetë më e mundur të përcaktohet me besueshmëri origjina e teksteve, do të na duhet t'i vlerësojmë ato në një mënyrë tjetër. E vetmja gjë që do të ketë rëndësi do të jetë cilësia e tyre, dhe jo më pyetja nëse në hartimin e tyre është përdorur inteligjenca artificiale.

Nina George, një autore më shumë shitje dhe presidente nderi e Këshillit Evropian të Shkrimtarëve, nuk është e gatshme të pajtohet me këtë. Në Panairin e Librit të Frankfurtit, ajo u nderua me Çmimin Friedrich Perthes për angazhimin e saj, ndër të tjera, në çështjen e inteligjencës artificiale dhe të të drejtave të autorit. George ka folur në Parlamentin Evropian, si dhe në Bundestag, dhe flet e shkruan pa u lodhur për rreziqet e modeleve të inteligjencës artificiale. "Është perverse," thotë ajo, "që një autor papritmas të duhet të provojë se shkrimi i tij është njerëzor." Për të, fokusi i fushatës së saj mbetet mentaliteti "vetëshërbimit" i korporatave të mëdha dhe mbrojtja e të drejtave të autorit.

A mund të bëhen të gjithë autorë falë inteligjencës artificiale?

Po kur autori nuk e sheh inteligjencën artificiale si armik, por si një mjet që e bën shkrimin më të lehtë? Autori dhe artisti amerikan Luke Stoffel ka përdorur me qëllim inteligjencën artificiale në kujtimet e tij 'How To Win One Million Dollars and Shit Glitter' dhe e ka pranuar këtë hapur. "Jam disleksik," thotë ai në një intervistë me video, "gjithmonë kam shkruar dhe kam përfytyruar histori, por kurrë nuk kam guxuar të bëj më shumë me to." Ishte IA që i mundësoi atij të realizonte ëndrrën e tij, duke i treguar pikat e dobëta në tekstin e tij dhe duke sugjeruar një koncept marketingu që me të vërtetë funksionoi. Shpërblimi: në maj 2026, ai mori një çmim nga Shoqata e Botuesve të Pavarur (IBPA) për librin. 

Për shkrimtarjen sudafrikane Coral Hart, inteligjenca artificiale është madje themeli i modelit të saj të biznesit. Me pseudonime të ndryshme, ajo boton më shumë se 200 romane të ndryshme çdo vit: romanca, trillerë dhe mistere, të gjitha të botuara vetë. Ajo e sheh veten si krijuesen e ideve, si korrigjuese dhe redaktore. Edhe pse asnjë prej tyre ende nuk ka qenë bestseller, biznesi është fitimprurës. Në total, sipas autores, ajo arrin më shumë se 5000 njerëz me secilin nga librat e saj.

 Shumë shtëpi botuese ka kohë që punojnë me inteligjencë artificiale

Autori me bazë në Nju Jork, Luke Stoffel, e konsideron këtë tërë debat hipokrit. Ai thotë se shumë shtëpi botuese ka kohë që punojnë me inteligjencë artificiale. Dhe ai është i bindur: 'Pikërisht në këtë çast po shtypset një bestseller me miliona kopje që është krijuar me ndihmën e inteligjencës artificiale. Autori nuk do ta pranojë dhe pastaj do të shpërthejë një skandal.' Është mjaft e mundur që skandali që rrethon Thélyson Orélien të jetë pikërisht ky rast. Por ndoshta nuk do ta marrim kurrë vesh.

Dhe kështu vazhdon për momentin lufta kundër gjigantëve të teknologjisë, ndërsa ata, nga ana e tyre, aktualisht janë të shqetësuar për humbjen e kontrollit. Në fillim të panairit, Shoqata Gjermane e Shitësve të Librit lëshoi një apel drejtuar politikanëve në Berlin dhe Bruksel që të rregullojnë inteligjencën artificiale më rreptësisht se kurrë më parë. 140 botues tashmë e kanë nënshkruar atë. Por ai nuk është gjë tjetër veçse një apel i thjeshtë. Dhe padyshim që në të ardhmen do të vazhdojë debati mbi atë se çfarë lejohen të bëjnë autorët vetë kur përdorin inteligjencë artificiale./DW

libra letersia krize

Sondazh

Të shpallur në kërkim ndërkombëtar, arrestohen dy persona në Vorë dhe Shkodër

Të shpallur në kërkim ndërkombëtar, arrestohen dy persona në Vorë dhe Shkodër

Rama sqaron deklaratën: Mendimi im, nuk i japim leksione qeverisë maqedonase për vendimet...

Mickoski pyetet për incidentin e himnit në Pustec: Nuk e kemi ndjekur aktivitetin deri në fund...

Rama përballet me gazetarin në Qafë Thanë: Çfarë je ti, protestues?

“One Stop Shop”/ Mickoski: Është kënaqësi që po bëjmë ketë bashkëpunim për një pikë kontrolli...

Kërcënoi bashkëshorten se do ta vriste dhe qëlloi me armë në ajër, arrestohet 40-vjeçari...

Vodhën sende me vlerë dhe 30 mijë euro në një banesë, arrestohen dy persona në Durrës

Aksident në Fier/ Makina del nga rruga dhe përfundon në kanal, mister fati i drejtuesit

Nis nga nesër “One Stop Shop” me Maqedoninë e Veriut, Rama: Kemi shumë gjëra që duhet t'i bëjmë...

Rama mbërrin në Qafë Thanë, takim me Mickoskin, në fokus sistemi i përbashkët kufitar...

Me flamurin kuqezi në duar, protestuesit ngjiten në monumentin e Skënderbeut

Tensione në protestë/ Policia hyn në lokale dhe shoqëron protestuesit me forcë

Rama: Tirana që do të fitojmë në 9 maj kërkon fuqi të madhe qeverisjeje në 10 maj

Protestuesit zhvendosen tek Kryeministria/ Policia vendos kordone në akse kryesore rrugore

"Kemi nevojë për një PS më të organizuar"/ Rama: Rruga e Durrësit sot, si një film i së shkuarës

Rama: Tiranën e transformuar nga vendi i mbijetesës në vendin që kërkon cilësi

“Ndal plaçkitjes, shtypjes, ikjes/Protestuesit ngrenë banderolen gjigande para Ministrisë së Arsimit

Policia “gardh” para Ministrisë së Arsimit, nuk lejon protestuesit të bllokojnë Rrugën e Durrësit

Rama nga Asambleja e PS-së: Vit pas viti do të dyfishojmë rritjen e pensioneve

Revoltat kundër qeverisë Rama, protestuesit mblidhen te Ministria e Arsimit

"Deri në 2030 do japim 55 mijë celësa"/ Rama: Mbështetje për fëmijët me aftësi të kufizuara

"Kanë mbajtur mbi shpinë Shqipërinë me kockat e varfërisë së vet"/Rama:Jemi në borxh me pensionistët

“Poshtë diktatura”/ Studentët e presin me thirrje pasi doli nga Asambleja, Rama i përshëndet me dorë

Rama: PS do ta fitojë sërish Tiranën dhe Shqipërinë se është rruga nga kalon bashkimi me Europën

Rama: Me trëndafilin në dorë dhe kurajën në zemër, asgjë s’na ndal

Rama: Kemi bërë gabime dhe faje, por kemi aftësinë të ringrihemi

"Goditja e njerëzve në krye të detyrës nuk falet"/ Rama: Erion Veliaj je në gabim!

Elisa Spiropali dhe Plarent Ndreca jashtë PS-së/ Rama e konfirmon nga Asambleja e Tiranës

Rama: Kush do të sillet si e ëma e Zeqos në majë të thanës, s’ka vend në këtë familje politike

Rama: Si mund të largohet nga puna kryepolicja e Tiranës pse nuk u bën ‘like’ e ‘share’

"Veliaj ta kuptojë se është gabim me PS-në"/ Rama: Kush ndjek këtë kuturisje do ndëshkohet

Rama: Vendimi i GJK-së për ta lënë Veliajn në detyrë është absurd

Mbërrijnë socialistët te Akademia e Arteve, kontrolle në hyrje dhe prani e shtuar e policisë

Berisha: Pas 35 vitesh, rikthehet partia-shtet,ekipet ndërkombëtare damkosën zgjedhjet e 11 majit

Peleshi u përgjigjet kritikave të Spiropalit: Në parlamentin shqiptar politika bëhet personale

Revolta studentore në Tiranë/ Qytetarët njëzërëshi: Në 28 nëntor ne do dalim

Qytetarët vijojnë marshimin në rrugët e Tiranës, policia i ndjek nga mbrapa

Përplasje në protestën përpara Kryeministrisë, policia zhvendos protestuesit nga Bulevardi

Protesta tek Kryeministria/Qytetarët shtyhen më forcë, focat policore nuk lejojnë protestën paqësore

Debat në Komisionin e Ligjeve për aktin normativ të tubimeve/ Bylykbashi: Rama nuk i përballon...

Pas reshjeve të dendura të shiut, hapet njëra nga portat e HEC-it të Komanit

Kanosi me armë zjarri një 31-vjeçar, arrestohet 20-vjeçari në Tiranë, procedohet penlisht i ati

Elementët dekorativë shkëputen nga fasada e pallatit në Durrës, bien mbi një makinë...

Ish-kandidati për Bashkinë e Himarës paraqitet në SPAK, ende pa detaje mbi arsyen e thirrjes

Arrestohet 25-vjeçari, do t'i merrte 1 mln euro një biznesmeni duke iu prezantuar si funksionar...

Përplasje tek Kryeministria/ Efektivët e policisë presin me forcë protestuesit, i shtyjnë me dhunë

Policia nuk i la të protestonin te Kryeministria, qytetarët marshojnë mes për mes makinave në rrugë

Policia i shtyn me forcë në trotuar, protestuesit thirrje: Poshtë diktatura

Greta Thunberg: Shqiptarët kanë treguar se çfarë do të thotë t'i rezistosh shkatërrimit të natyrës

Protestat qytetare në Tiranë/ Protestuesit mblidhen para Kryeministrisë

Balla përplaset me Shehajn: A do ta votosh kërkesën e prokurorisë italiane...

Berisha: Rreth 1 miliard euro do jenë shpenzime operative për hajdutët e administratës...

Berisha: Rrogat e ulëta duhet të rriten me 50%, rrogat e mesme me 30%!

Berisha: Buxheti nuk është 10 miliardë euro, por 5.5 miliardë! Pensionistët marrin 1 përqind...

Drogë në berberhane, thika në servis dhe përforcues grushti në banesë, arrestohet 44-vjeçari...

Marshimi paqësor i protestuesve / Forcat e policisë i ndjekin nga pas me furgona të shumtë

Protestuesit vijojnë marshimin në rrugët e Tiranës, efektivët i ndjekin nga mbrapa

"Pediatria me legen se nuk ka ujë lavamani"/ Korreshi për spitalin e Lushnjes

Tensionohet situata te Kryeministria/ Policia shtyn me forcë protestuesit paqësorë

Protestuesit zhvendosen te kryeministria, policia iu bën thirrje të lirojnë bulevardin