LIVE UPDATES
Bota

DW: Irani, një shtet mozaik plot me konflikte të brendshme

Sipas organizatës amerikane për të drejtat e njeriut HRANA (Agjencia e Lajmeve të Aktivistëve të të Drejtave të Njeriut) , deri më tani janë konfirmuar 6,126 vdekje, përfshirë 86 fëmijë dhe 5,777 protestues; 17,091 raste të tjera janë duke u hetuar aktualisht.

30 January 2026, 18:42 Nga D.S

DW: Irani, një shtet mozaik plot me konflikte të brendshme

IRAN- Shkalla e dhunës së përdorur nga forcat e sigurisë kundër demonstruesve në Iran e ka tronditur thellësisht popullsinë. Të shkaktuara nga një krizë ekonomike, protesta masive shpërthyen në të gjithë vendin në fund të dhjetorit 2025. Autoritetet reaguan me ndërprerje të përkohshme të internetit dhe përdorën dhunë për të shtypur protestat.

Sipas shifrave zyrtare, 3,117 persona u vranë, përfshirë shumë forca sigurie. Organizatat e të drejtave të njeriut raportojnë shifra dukshëm më të larta . Sipas organizatës amerikane për të drejtat e njeriut HRANA (Agjencia e Lajmeve të Aktivistëve të të Drejtave të Njeriut) , deri më tani janë konfirmuar 6,126 vdekje, përfshirë 86 fëmijë dhe 5,777 protestues; 17,091 raste të tjera janë duke u hetuar aktualisht.

Viktimat ishin midis miliona iranianëve të rinj që ëndërrojnë një jetë më të mirë në vendin e tyre. Irani është në mes të një krize të thellë ekonomike dhe përballet me papunësi të lartë. Mungesa e ujit dhe thatësira po ushtrojnë presion shtesë, duke i detyruar shumë të largohen nga rajonet e tyre të lindjes. Statistikat nga Qendra Kërkimore e Parlamentit Iranian tregojnë se të paktën 30 milionë njerëz janë zhvendosur brenda vendit në 30 vitet e fundit, duke përbërë më shumë se një të tretën e popullsisë.

Gjuha persiane, feja shiite

Irani është një shtet shumëetnik që përfshin grupe të shumta etnike që ndajnë një histori të gjatë të përbashkët. Islami u prezantua pas pushtimit arab në shekullin e 7-të. Megjithatë, popullsia ruajti gjuhën e saj persiane, e cila mbetet një shtyllë qendrore e identitetit iranian deri më sot. Në shekullin e 16-të, Shah Ismail I, themeluesi i dinastisë Safavide, shpalli Islamin Shiit Dymbëdhjetëvjeçar fe shtetërore. Duke vepruar kështu, Irani qëllimisht u distancua nga Perandoria Osmane e dominuar nga sunitët, kundër së cilës Irani mbrojti integritetin e tij territorial.

Për shekuj me radhë, Persia ishte një fuqi qendrore në rajon. Në vitin 1935, Shah Reza Pahlavi e riemërtoi zyrtarisht shtetin në "Iran" për të nxitur një identitet kombëtar modern. Deri më sot, sunitët janë një pakicë fetare në Iranin e dominuar nga shiitët, duke përbërë rreth 5% deri në 10% të popullsisë. Ata jetojnë kryesisht në rajonet kufitare: në zonat kurde, beluçe dhe turkmene.

Linjat e brendshme të konfliktit të Iranit

Për dekada të tëra, pakicat, veçanërisht ato në rajonet kufitare, janë ankuar për diskriminim sistematik nga shteti. Sistemi politik mbështetet nga ithtarë ideologjikisht besnikë të Republikës Islamike, të cilët kanë tendencë të mos përqendrohen te etnia si çështje.

Udhëheqësi fetar i vendit, Ajatollah Ali Khamenei, është azerbajxhanas; presidenti aktual, Masoud Peseshkian, është gjysmë kurd dhe gjysmë azerbajxhanas; dhe Ali Shamkhani, një këshilltar i Udhëheqësit Suprem, vjen nga një familje me origjinë arabe. Mediat shtetërore po përhapin përsëri raportime rreth aktiviteteve të separatistëve, të cilët dyshohet se duan ta zhytin vendin në kaos dhe të shkaktojnë luftë civile.

Protestat e përsëritura tregojnë se një shumicë gjithnjë e në rritje e shoqërisë e hedh poshtë sistemin ekzistues. Megjithatë, në të njëjtën kohë, ende nuk ka një alternativë politike të përcaktuar qartë që mund të gjejë mbështetje të gjerë midis të gjitha shtresave të pakënaqura të shoqërisë.

Zonat kurde

Me një popullsi të vlerësuar prej 9 deri në 12 milionë banorësh, kurdët formojnë një pakicë të madhe, kryesisht sunite. Ata i përkasin popullsisë kurde të shpërndarë në katër vende: Iran, Irak, Turqi dhe Siri. Që nga rënia e Perandorisë Osmane, shumë kurdë kanë ëndërruar një Kurdistan të pavarur; megjithatë, ende nuk ka një axhendë të përbashkët politike.

Republika jetëshkurtër Kurde e Mahabadit në Iran, e cila u themelua në vitin 1946 me mbështetjen sovjetike dhe ekzistoi vetëm për njëmbëdhjetë muaj, vazhdon të frymëzojë kërkimin për pavarësi deri më sot. Të gjitha kryengritjet kurde në Iran janë shtypur deri më tani; si kryengritja nga   Partia Demokratike e krahut të majtë e Kurdistanit-Iran në vitin 1967, e cila u ndalua me dhunë nga Shah Mohammad Reza Pahlavi.

Gjatë revolucionit të vitit 1979, shumë kurdë morën pjesë në demonstrata kundër Shahut. Megjithatë, pas përmbysjes së tij, sundimtarët e rinj refuzuan t'u jepnin atyre ndonjë autonomi. Një kryengritje e menjëhershme në pranverën e vitit 1979 u shtyp brutalisht.

Valët e protestave kundër regjimit u përhapën veçanërisht shpejt në zonat kurde, siç ishin protestat mbarëkombëtare pas vdekjes së 22-vjeçares kurde Jina Mahsa Amini gjatë paraburgimit policor në vitin 2022, e cila u arrestua në Teheran për shkelje të dyshuar të kërkesës për shami koke. Kur shpërthejnë trazira në zonat kurde,  Teherani bashkëpunon ngushtë me vendet fqinje, veçanërisht me Turqinë , zyrtarisht nën pretekstin e sigurisë kombëtare.

Çfarë duan grupet separatiste dhe nacionaliste? 

Dy provinca iraniane në kufirin veriperëndimor quhen Azerbajxhani Perëndimor dhe Azerbajxhani Lindor. Shteti i sotëm i Azerbajxhanit u nda nga Irani në vitin 1828 pas një lufte ruso-perse dhe ka një popullsi prej rreth 10.2 milionë banorësh. Në Iran, numri i qytetarëve me rrënjë azerbajxhanase vlerësohet në rreth 18 milionë. Në Teheran, ekziston shqetësimi për grupet separatiste që kërkojnë një "Azerbajxhan Jugor" të pavarur. Në të njëjtën kohë, në Baku ka lëvizje nacionaliste që flasin për një "Azerbajxhan të Madh" që do të përfshinte edhe provincat iraniane.

Zgjerimi i marrëdhënieve midis Azerbajxhanit dhe Izraelit në vitet e fundit është një gjemb në këmbë për Teheranin. Rreth tre milionë nga afërsisht 92 milionë banorët e Iranit jetojnë në provincën e Sistanit dhe Baluçistanit në juglindje të vendit. Shumica e popullsisë janë baluçë sunitë, një grup etnik që jeton gjithashtu në Pakistan dhe Afganistan.

Kohezioni i fiseve sunite përgjatë kufirit shihet me dyshim nga qeveria qendrore e dominuar nga shiitët në Teheran. Shumë njerëz sigurojnë jetesën përmes kontrabandës, veçanërisht të karburantit ose drogës. Numri i ekzekutimeve për vepra penale që lidhen me drogën është shumë i lartë në Baluchistan. Nga 975 ekzekutimet e dokumentuara në vitin 2024, 503, më shumë se gjysma, ishin për dënime që lidhen me substancat dehëse.

Zhgënjimi dhe zemërimi ndaj qeverisë qendrore janë të përhapura në rajon. Protestat mbarëkombëtare nën sloganin  "Gruaja, Jeta, Liria", të cilat filluan pas vdekjes së Jina Mahsa Amini në vjeshtën e vitit 2022, arritën edhe në Balochistan. Kryeqyteti i provincës Zahedan, në veçanti, u bë një bastion i protestave dhe shtypjes së ashpër shtetërore. Protestuesit u arrestuan, disa prej tyre u dënuan më vonë me vdekje. Për shkak të komunikimit të kufizuar dhe ndërprerjeve të përsëritura të internetit , ka pak informacion të besueshëm në dispozicion në lidhje me protestat aktuale./DW

iran teheran irani një shtet mozaik plot me konflikte të brendshme

Sondazh

Të shpallur në kërkim ndërkombëtar, arrestohen dy persona në Vorë dhe Shkodër

Të shpallur në kërkim ndërkombëtar, arrestohen dy persona në Vorë dhe Shkodër

Rama sqaron deklaratën: Mendimi im, nuk i japim leksione qeverisë maqedonase për vendimet...

Mickoski pyetet për incidentin e himnit në Pustec: Nuk e kemi ndjekur aktivitetin deri në fund...

Rama përballet me gazetarin në Qafë Thanë: Çfarë je ti, protestues?

“One Stop Shop”/ Mickoski: Është kënaqësi që po bëjmë ketë bashkëpunim për një pikë kontrolli...

Kërcënoi bashkëshorten se do ta vriste dhe qëlloi me armë në ajër, arrestohet 40-vjeçari...

Vodhën sende me vlerë dhe 30 mijë euro në një banesë, arrestohen dy persona në Durrës

Aksident në Fier/ Makina del nga rruga dhe përfundon në kanal, mister fati i drejtuesit

Nis nga nesër “One Stop Shop” me Maqedoninë e Veriut, Rama: Kemi shumë gjëra që duhet t'i bëjmë...

Rama mbërrin në Qafë Thanë, takim me Mickoskin, në fokus sistemi i përbashkët kufitar...

Me flamurin kuqezi në duar, protestuesit ngjiten në monumentin e Skënderbeut

Tensione në protestë/ Policia hyn në lokale dhe shoqëron protestuesit me forcë

Rama: Tirana që do të fitojmë në 9 maj kërkon fuqi të madhe qeverisjeje në 10 maj

Protestuesit zhvendosen tek Kryeministria/ Policia vendos kordone në akse kryesore rrugore

"Kemi nevojë për një PS më të organizuar"/ Rama: Rruga e Durrësit sot, si një film i së shkuarës

Rama: Tiranën e transformuar nga vendi i mbijetesës në vendin që kërkon cilësi

“Ndal plaçkitjes, shtypjes, ikjes/Protestuesit ngrenë banderolen gjigande para Ministrisë së Arsimit

Policia “gardh” para Ministrisë së Arsimit, nuk lejon protestuesit të bllokojnë Rrugën e Durrësit

Rama nga Asambleja e PS-së: Vit pas viti do të dyfishojmë rritjen e pensioneve

Revoltat kundër qeverisë Rama, protestuesit mblidhen te Ministria e Arsimit

"Deri në 2030 do japim 55 mijë celësa"/ Rama: Mbështetje për fëmijët me aftësi të kufizuara

"Kanë mbajtur mbi shpinë Shqipërinë me kockat e varfërisë së vet"/Rama:Jemi në borxh me pensionistët

“Poshtë diktatura”/ Studentët e presin me thirrje pasi doli nga Asambleja, Rama i përshëndet me dorë

Rama: PS do ta fitojë sërish Tiranën dhe Shqipërinë se është rruga nga kalon bashkimi me Europën

Rama: Me trëndafilin në dorë dhe kurajën në zemër, asgjë s’na ndal

Rama: Kemi bërë gabime dhe faje, por kemi aftësinë të ringrihemi

"Goditja e njerëzve në krye të detyrës nuk falet"/ Rama: Erion Veliaj je në gabim!

Elisa Spiropali dhe Plarent Ndreca jashtë PS-së/ Rama e konfirmon nga Asambleja e Tiranës

Rama: Kush do të sillet si e ëma e Zeqos në majë të thanës, s’ka vend në këtë familje politike

Rama: Si mund të largohet nga puna kryepolicja e Tiranës pse nuk u bën ‘like’ e ‘share’

"Veliaj ta kuptojë se është gabim me PS-në"/ Rama: Kush ndjek këtë kuturisje do ndëshkohet

Rama: Vendimi i GJK-së për ta lënë Veliajn në detyrë është absurd

Mbërrijnë socialistët te Akademia e Arteve, kontrolle në hyrje dhe prani e shtuar e policisë

Berisha: Pas 35 vitesh, rikthehet partia-shtet,ekipet ndërkombëtare damkosën zgjedhjet e 11 majit

Peleshi u përgjigjet kritikave të Spiropalit: Në parlamentin shqiptar politika bëhet personale

Revolta studentore në Tiranë/ Qytetarët njëzërëshi: Në 28 nëntor ne do dalim

Qytetarët vijojnë marshimin në rrugët e Tiranës, policia i ndjek nga mbrapa

Përplasje në protestën përpara Kryeministrisë, policia zhvendos protestuesit nga Bulevardi

Protesta tek Kryeministria/Qytetarët shtyhen më forcë, focat policore nuk lejojnë protestën paqësore

Debat në Komisionin e Ligjeve për aktin normativ të tubimeve/ Bylykbashi: Rama nuk i përballon...

Pas reshjeve të dendura të shiut, hapet njëra nga portat e HEC-it të Komanit

Kanosi me armë zjarri një 31-vjeçar, arrestohet 20-vjeçari në Tiranë, procedohet penlisht i ati

Elementët dekorativë shkëputen nga fasada e pallatit në Durrës, bien mbi një makinë...

Ish-kandidati për Bashkinë e Himarës paraqitet në SPAK, ende pa detaje mbi arsyen e thirrjes

Arrestohet 25-vjeçari, do t'i merrte 1 mln euro një biznesmeni duke iu prezantuar si funksionar...

Përplasje tek Kryeministria/ Efektivët e policisë presin me forcë protestuesit, i shtyjnë me dhunë

Policia nuk i la të protestonin te Kryeministria, qytetarët marshojnë mes për mes makinave në rrugë

Policia i shtyn me forcë në trotuar, protestuesit thirrje: Poshtë diktatura

Greta Thunberg: Shqiptarët kanë treguar se çfarë do të thotë t'i rezistosh shkatërrimit të natyrës

Protestat qytetare në Tiranë/ Protestuesit mblidhen para Kryeministrisë

Balla përplaset me Shehajn: A do ta votosh kërkesën e prokurorisë italiane...

Berisha: Rreth 1 miliard euro do jenë shpenzime operative për hajdutët e administratës...

Berisha: Rrogat e ulëta duhet të rriten me 50%, rrogat e mesme me 30%!

Berisha: Buxheti nuk është 10 miliardë euro, por 5.5 miliardë! Pensionistët marrin 1 përqind...

Drogë në berberhane, thika në servis dhe përforcues grushti në banesë, arrestohet 44-vjeçari...

Marshimi paqësor i protestuesve / Forcat e policisë i ndjekin nga pas me furgona të shumtë

Protestuesit vijojnë marshimin në rrugët e Tiranës, efektivët i ndjekin nga mbrapa

"Pediatria me legen se nuk ka ujë lavamani"/ Korreshi për spitalin e Lushnjes

Tensionohet situata te Kryeministria/ Policia shtyn me forcë protestuesit paqësorë

Protestuesit zhvendosen te kryeministria, policia iu bën thirrje të lirojnë bulevardin