LIVE UPDATES
Editorial

Siguria e brishtë kibernetike në rajon

Shohim se vendet e rajonit, Shqipëria, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Kosova, janë duke u ballafaquar me një seri të sulmeve të strukturuara që ngjasojnë me sulmet kibernetike në Ukrainë, në ditët e ftohta pranë festës së Krishtlindjes – në fund të dhjetorit të vitit 2015 – kur për ditë të tëra rrjeti i furnizimit me energji elektrike ka qenë i paralizuar dhe jashtë funksionit.

12 September 2022, 14:00 Nga Blerton Abazi
Siguria e brishtë kibernetike në rajon
Blerton Abazi

Pandemia Covidit-19 ka ndikuar edhe në sjelljet tona të përditshme, sidomos në përdorimin e shërbimeve digjitale. Kompanitë, organizatat dhe sidomos institucionet publike është dashur të reagojnë shpejtë, në mënyrë që qytetarët të kenë mundësinë e kryerjes së shërbimeve në formë elektronike.

Transformimi digjital në Ballkanin Perëndimor që ka filluar viteve të fundit, është përshpejtuar gjatë periudhës se pandemisë, kombinuar edhe me tendencat e fundit për destabilizim nga grupet e sulmuesve të sponsorizuar kibernetikë. Pa dyshim se tani mund të dalin në pah të gjitha mangësitë e këtij digjitalizimi dhe mungesës së “higjienës” kibernetike.

Atë që jemi duke e parë nga korriku I këtij viti në Shqipëri dhe në rajon është një zinxhir i luftës kibernetike që ka filluar së paku një vjet më parë në Maqedoninë e Veriut. Shohim se vendet e rajonit, Shqipëria, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Kosova, janë duke u ballafaquar me një seri të sulmeve të strukturuara që ngjasojnë me sulmet kibernetike në Ukrainë, në ditët e ftohta pranë festës së Krishtlindjes – në fund të dhjetorit të vitit 2015 – kur për ditë të tëra rrjeti i furnizimit me energji elektrike ka qenë i paralizuar dhe jashtë funksionit.

Për dallim nga Kosova dhe vendet si Maqedonia e Veriut apo Mali I Zi, kemi parë se Shqipëria – përveçse një sulmi kibernetik në sistemet digjitale – së fundi u ballafaqua edhe me një sulm në sistemin e menaxhimit të kufijve, që mund të konsiderohet si një nga sulmet më të mëdha. Ajo çka është me shqetësuese është fakti se Shqipëria nuk arriti të përmirësojë mekanizmat mbrojtës pas sulmit të korrikut 2022; përkundrazi, mohoi gjithçka pothuajse në të gjitha format dhe në daljet publike, derisa nuk filluan të rrjedhin komunikimet e brendshme elektronike që si pasojë kishin shkëputjen e marrëdhënieve diplomatike me Iranin. Megjithatë, ndonëse Shqipëria nga maji i këtij viti i digjitalizoi pothuajse të gjitha shërbimet, nuk duhet të harrojmë se lëshimet dhe rrjedhja e të dhënave ne Shqipëri ka filluar qysh nga koha e “patronazhistëve”, me listat e pagave, letërnjoftimet, tabelat e veturave etj. që krijuan perceptimin se sistemet nuk janë të edhe aq të sigurta, ndaj një sulm i përmasave të mëdha ka qenë vetëm çështje kohe.

Vendet tjera, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi dhe Kosova, u ballafaquan me sulme kibernetike më të lehta të tipit “DDOS” apo “Phishin”, duke nxjerrë përkohësisht jashtë funksionit disa prej platformave qeveritare. Mirëpo, Maqedonia e Veriut, gjatë periudhës 2020-2021, ka pësuar një nga rrjedhjet më të mëdha të komunikimeve elektronike gjë e cilat megjithatë kaloi pa shumë zhurmë.

Por, pse ndodhin këto sulme?

Tek pothuajse të gjitha vendet e rajonit shohim një decentralizim të sistemeve që mundëson më lehtë realizimin e sulmeve kibernetike; një mungesë e përshtatjes së arkitekturës së sistemeve me nevojat e institucionit dhe mbulimit përmes mekanizmave të sigurisë kibernetike.

Ajo çka vërehet në të gjitha vendet e rajonit është se ka mungesë të strategjisë afatgjate për mekanizmat digjitalë, të strategjisë të realizueshme kibernetike, si dhe implementim i modeleve dhe kornizave të sigurisë – përfshirë perceptimin e sigurisë kibernetike, si mekanizëm teknik që mund të aplikohet përmes licencave, antivirusëve dhe mekanzimave tjerë mbrojtës.

Padyshim se një nga faktorët kryesor në sulmet kibernetike është edhe gabimi njerëzor, si hallka më e dobët e një sistemit të sigurisë. Rrjedhimisht, mungesa e vetëdijesimit për sulmet kibernetike të tipit “phishing” apo të ngjashme, mund të ekspozojë sistemet tona – sikur që patëm një tentime sulmi të ngjashëm në shkurt-mars 2022.

Të jetosh në kohën Inteligjencës Artificiale dhe “Machine Learning”, sigurinë kibernetike nuk mund ta shohësh si të tillë; ajo është shumë më shumë se vetëm teknike, është më shumë se mbrojtje, është art dhe psikologji e cila në rast të sulmeve kibernetike mund të përshkruhet si një Sun Cu i kohës digjitale.

Lufta Kibernetike do të vazhdojë edhe më gjatë, apo ndoshta te themi se ajo veçse sa ka filluar, ndërsa grupet e sponzorizuara janë bërë më të guximshme dhe më të sofistikuara, gjë që shton nevojën që vendet e vogla në rajonin tonë të bashkëpunojnë dhe t’i ndajnë informacionet me njëra-tjetrën për të ndaluar sulmet apo për t’i zvogëluar dëmet që mund të shkaktohen..

Sulmet kibernetike ndodhin, dhe ato nuk do të ndalohen asnjëherë, por e rëndësishme është që viktima të mos pësojë dy herë nga i njëjti sulm, ndërsa mbrojtja të jetë e atillë që dëmi të jetë sa më i vogël.

blerton abazi

Sondazh

Editorial 7 September 2022, 09:48 Shaban Murati

Vdiq ballkanizmi i “Ballkanit të Hapur”

Shaban Murati Sapo mbushi një vit, nisma e presidentit serb e “Ballkanit të hapur” pësoi dështimin e parë dhe ndë...

Editorial 3 September 2022, 10:22 Ben Blushi

Duke kërkuar spiunët rusë në Gramsh

Fotoja e Ben Blushit Një nga dëmet e shumta që Putini i ka bërë rusëve, është se ata duken të këqinj edhe...

Editorial 29 August 2022, 10:31 Ditmir Bushati

Fitorja e disiplinës strategjike

Ditmir Bushati Në një proces të bashkërenduar nga Bashkimi Europian dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Serbia më n&eum...

Të shpallur në kërkim ndërkombëtar, arrestohen dy persona në Vorë dhe Shkodër

Të shpallur në kërkim ndërkombëtar, arrestohen dy persona në Vorë dhe Shkodër

Rama sqaron deklaratën: Mendimi im, nuk i japim leksione qeverisë maqedonase për vendimet...

Mickoski pyetet për incidentin e himnit në Pustec: Nuk e kemi ndjekur aktivitetin deri në fund...

Rama përballet me gazetarin në Qafë Thanë: Çfarë je ti, protestues?

“One Stop Shop”/ Mickoski: Është kënaqësi që po bëjmë ketë bashkëpunim për një pikë kontrolli...

Kërcënoi bashkëshorten se do ta vriste dhe qëlloi me armë në ajër, arrestohet 40-vjeçari...

Vodhën sende me vlerë dhe 30 mijë euro në një banesë, arrestohen dy persona në Durrës

Aksident në Fier/ Makina del nga rruga dhe përfundon në kanal, mister fati i drejtuesit

Nis nga nesër “One Stop Shop” me Maqedoninë e Veriut, Rama: Kemi shumë gjëra që duhet t'i bëjmë...

Rama mbërrin në Qafë Thanë, takim me Mickoskin, në fokus sistemi i përbashkët kufitar...

Me flamurin kuqezi në duar, protestuesit ngjiten në monumentin e Skënderbeut

Tensione në protestë/ Policia hyn në lokale dhe shoqëron protestuesit me forcë

Rama: Tirana që do të fitojmë në 9 maj kërkon fuqi të madhe qeverisjeje në 10 maj

Protestuesit zhvendosen tek Kryeministria/ Policia vendos kordone në akse kryesore rrugore

"Kemi nevojë për një PS më të organizuar"/ Rama: Rruga e Durrësit sot, si një film i së shkuarës

Rama: Tiranën e transformuar nga vendi i mbijetesës në vendin që kërkon cilësi

“Ndal plaçkitjes, shtypjes, ikjes/Protestuesit ngrenë banderolen gjigande para Ministrisë së Arsimit

Policia “gardh” para Ministrisë së Arsimit, nuk lejon protestuesit të bllokojnë Rrugën e Durrësit

Rama nga Asambleja e PS-së: Vit pas viti do të dyfishojmë rritjen e pensioneve

Revoltat kundër qeverisë Rama, protestuesit mblidhen te Ministria e Arsimit

"Deri në 2030 do japim 55 mijë celësa"/ Rama: Mbështetje për fëmijët me aftësi të kufizuara

"Kanë mbajtur mbi shpinë Shqipërinë me kockat e varfërisë së vet"/Rama:Jemi në borxh me pensionistët

“Poshtë diktatura”/ Studentët e presin me thirrje pasi doli nga Asambleja, Rama i përshëndet me dorë

Rama: PS do ta fitojë sërish Tiranën dhe Shqipërinë se është rruga nga kalon bashkimi me Europën

Rama: Me trëndafilin në dorë dhe kurajën në zemër, asgjë s’na ndal

Rama: Kemi bërë gabime dhe faje, por kemi aftësinë të ringrihemi

"Goditja e njerëzve në krye të detyrës nuk falet"/ Rama: Erion Veliaj je në gabim!

Elisa Spiropali dhe Plarent Ndreca jashtë PS-së/ Rama e konfirmon nga Asambleja e Tiranës

Rama: Kush do të sillet si e ëma e Zeqos në majë të thanës, s’ka vend në këtë familje politike

Rama: Si mund të largohet nga puna kryepolicja e Tiranës pse nuk u bën ‘like’ e ‘share’

"Veliaj ta kuptojë se është gabim me PS-në"/ Rama: Kush ndjek këtë kuturisje do ndëshkohet

Rama: Vendimi i GJK-së për ta lënë Veliajn në detyrë është absurd

Mbërrijnë socialistët te Akademia e Arteve, kontrolle në hyrje dhe prani e shtuar e policisë

Berisha: Pas 35 vitesh, rikthehet partia-shtet,ekipet ndërkombëtare damkosën zgjedhjet e 11 majit

Peleshi u përgjigjet kritikave të Spiropalit: Në parlamentin shqiptar politika bëhet personale

Revolta studentore në Tiranë/ Qytetarët njëzërëshi: Në 28 nëntor ne do dalim

Qytetarët vijojnë marshimin në rrugët e Tiranës, policia i ndjek nga mbrapa

Përplasje në protestën përpara Kryeministrisë, policia zhvendos protestuesit nga Bulevardi

Protesta tek Kryeministria/Qytetarët shtyhen më forcë, focat policore nuk lejojnë protestën paqësore

Debat në Komisionin e Ligjeve për aktin normativ të tubimeve/ Bylykbashi: Rama nuk i përballon...

Pas reshjeve të dendura të shiut, hapet njëra nga portat e HEC-it të Komanit

Kanosi me armë zjarri një 31-vjeçar, arrestohet 20-vjeçari në Tiranë, procedohet penlisht i ati

Elementët dekorativë shkëputen nga fasada e pallatit në Durrës, bien mbi një makinë...

Ish-kandidati për Bashkinë e Himarës paraqitet në SPAK, ende pa detaje mbi arsyen e thirrjes

Arrestohet 25-vjeçari, do t'i merrte 1 mln euro një biznesmeni duke iu prezantuar si funksionar...

Përplasje tek Kryeministria/ Efektivët e policisë presin me forcë protestuesit, i shtyjnë me dhunë

Policia nuk i la të protestonin te Kryeministria, qytetarët marshojnë mes për mes makinave në rrugë

Policia i shtyn me forcë në trotuar, protestuesit thirrje: Poshtë diktatura

Greta Thunberg: Shqiptarët kanë treguar se çfarë do të thotë t'i rezistosh shkatërrimit të natyrës

Protestat qytetare në Tiranë/ Protestuesit mblidhen para Kryeministrisë

Balla përplaset me Shehajn: A do ta votosh kërkesën e prokurorisë italiane...

Berisha: Rreth 1 miliard euro do jenë shpenzime operative për hajdutët e administratës...

Berisha: Rrogat e ulëta duhet të rriten me 50%, rrogat e mesme me 30%!

Berisha: Buxheti nuk është 10 miliardë euro, por 5.5 miliardë! Pensionistët marrin 1 përqind...

Drogë në berberhane, thika në servis dhe përforcues grushti në banesë, arrestohet 44-vjeçari...

Marshimi paqësor i protestuesve / Forcat e policisë i ndjekin nga pas me furgona të shumtë

Protestuesit vijojnë marshimin në rrugët e Tiranës, efektivët i ndjekin nga mbrapa

"Pediatria me legen se nuk ka ujë lavamani"/ Korreshi për spitalin e Lushnjes

Tensionohet situata te Kryeministria/ Policia shtyn me forcë protestuesit paqësorë

Protestuesit zhvendosen te kryeministria, policia iu bën thirrje të lirojnë bulevardin