LIVE UPDATES
Insights

Ku ishim më 1908?

Politika e Portës së Lartë, e cila këtu ka ushtruar gjithmonë një ndikim të madh të drejtpërdrejtë, ka synuar që prijësit fisnorë më me ndikim t’i mbajë të bindur përmes shpërblimeve materiale dhe dekoratave, qëllim të cilit i ka shërbyer edhe punësimi i shqiptarëve të Gjakovës në administratën shtetërore në Kostandinopojë ose në Gardën Perandorake.

4 December 2025, 07:46 Nga Enver Robelli
Ku ishim më 1908?
Enver Robelli

Lexojeni raportin e konsullit austriak Oskar Prochaska, të cilin ia dërgonte nga Prizreni ministrit të jashtëm austro-hungarez Alois Lexa von Aehrenthal.

- Kush e lexonte gazetën «Liria» në Prizren?
- Pse vetëm në teqetë e Gjakovës shiheshin fillesat e lëvizjes kombëtare, pasi që aty mblidheshin të rinj dhe nga dervishët mësonin leximin e shkrimin e gjuhës shqipe. Aty lexohej gazeta “Drita” si edhe disa libra shqip.
- Në Pejë, shkruante Oskar Prochaska, mbizotëron një indiferencë e madhe, pasi bejlerët e atjeshëm janë pothuajse të gjithë analfabetë dhe, për më tepër, kanë frikë nga reprezaljet e qeverisë.

Më 21 shtator 1908 konsulli Prochaska i shkruante nga Prizreni ministrit të jashtëm austro-hungarez Alois Lexa von Aehrenthal se ideja kombëtare shqiptare, e cila ndër toskë ka shënuar një përparim të madh prej disa vitesh, në këtë qark ka hasur gjithnjë në vështirësi të konsiderueshme. Në këtë trevë vazhdon të jetë i pranishëm rendi i vjetër fisnor, dhe masa e popullsisë ndjek verbërisht disa prijës, të cilët, vetë të paarsimuar, nuk kanë interes për çështjen kombëtare, por merren vetëm me rivalitetet dhe grindjet e tyre të vogla. Niveli i përgjithshëm është shumë më i ulët se ai i toskëve.

Politika e Portës së Lartë, e cila këtu ka ushtruar gjithmonë një ndikim të madh të drejtpërdrejtë, ka synuar që prijësit fisnorë më me ndikim t’i mbajë të bindur përmes shpërblimeve materiale dhe dekoratave, qëllim të cilit i ka shërbyer edhe punësimi i shqiptarëve të Gjakovës në administratën shtetërore në Kostandinopojë ose në Gardën Perandorake.

Përkrah kësaj, është bërë përpjekje që rivalitetet e tyre të mbaheshin të gjalla dhe që, qoftë nëpërmjet pjesëtarëve të fisit që shërbenin në Pallatin e Sulltanit, qoftë nëpërmjet krerëve besnikë ose emisarëve të veçantë, shqiptarët të forcoheshin në qëndrimet e tyre konservatore dhe t’u vihej në dukje se ruajtja e rendit të tanishëm ishte në interes të të dy palëve; në interes të Portës, e cila mbronte unitetin e shtetit dhe të krejt islamit dhe që në këtë zonë kishte nevojë për shqiptarët si roje kufitare kundër një pushtimi të mundshëm armiqësor. Dhe së dyti: në interes të shqiptarëve, të cilët, si shpërblim për besnikërinë e tyre, gëzonin privilegje të gjera, të cilat vetëm ky regjim mund t’ua garantonte dhe donte t’ua jepte.

Tre qendrat e kësaj konsullate janë Prizreni, Peja dhe Gjakova. Vetëm në këtë të fundit është vërejtur këto vitet e fundit një fillim i një lëvizjeje kombëtare, meqenëse në teqetë e shumta lokale mblidheshin të rinj dhe nga dervishët mësonin leximin e shkrimin e gjuhës shqipe. Aty lexohej gazeta “Drita” si edhe disa libra shqip.
Në Pejë mbizotëron një indiferencë e madhe, pasi bejlerët e atjeshëm janë pothuajse të gjithë analfabetë dhe, për më tepër, kanë frikë nga reprezaljet e qeverisë.

Të dy qytetet ndodhen nën ndikimin e Prizrenit, nga qëndrimi i të cilit varen drejtpërdrejt edhe qarqet e Prizrenit dhe të Lumës. Prizreni ka qenë qysh moti një pikë me rëndësi, seli e shumë autoriteteve, dikur edhe e valiut, si dhe qendër e forcave ushtarake. Sipas konsullit, për shkak të vendosjes në këtë qytet të nëpunësve dhe ushtarakëve, vërehet ndikimi u huaj t popullsia autoktone shqiptare, andaj, gjuha e qytetit është përgjithësisht turqishtja, ndërsa shqipja përdoret kryesisht në marrëdhënie me fshatarët. Kjo ka turbulluar ndjeshëm vetëdijen kombëtare, dhe jo pak banorë parapëlqejnë të deklarohen myslimanë para se të thonë se janë shqiptarë. Nën regjimin e kaluar, për shkak të ekzistencës ekskluzive të shkollave turke dhe mbikëqyrjes së rreptë të qeverisë, nuk ka qenë aspak e mundur të zhvillohej këtu ideja kombëtare.

Që prej rivendosjes së Kushtetutës, lexohen edhe këtu gazeta shqiptare, sidomos “Lirija”, por këtë e bëjnë pothuajse vetëm nëpunësit dhe oficerët toskë ose nga disa të rinj, të cilët nuk përfaqësojnë aspak masën e popullit. Këta të fundit dhe paria madje i dënojnë përpjekje të tilla dhe thonë se identiteti mysliman duhet vënë mbi atë shqiptar.

Dikur dëgjoheshin kërkesa të rastësishme për shkolla shqipe, por ato lindnin më shumë nga dëshira për t’iu kundërvënë qeverisë. Tani, kur kjo është e mundur, askush nuk mendon për to, dhe lajmet për hapjen e shkollave toske (në Vlorë, Elbasan) apo për themelimin e një klubi shqiptar në Shkup nuk hasin në asnjë interes.
Nëse sistemi kushtetues vazhdon, ka gjasa që, nëse agjitacioni vjen nga toskët ose nga Shkodra, me kalimin e kohës të arrihet të ndryshohet mendësia e shqiptarëve të këtyre anëve. Megjithatë, deri atëherë mund të kalojë mjaft kohë, dhe me shumë siguri mund të thuhet se këto vise nuk do të luajnë asnjë rol në lëvizjen kombëtare në të ardhmen e afërt, dhe edhe më vonë do të bashkohen vetëm me hezitim.

Burimi: Politika dhe shoqëria në Vilajetin e Kosovës dhe në Kosovën e sunduar nga serbët. Raporte të konsujve austro-hungarezë nga Ballkani qendror (1870-1914), botoi Akademia Austriake e Shkencave, Vjenë 2020. Edituar nga Oliver Jens Schmitt dhe Eva Anne Frantz. (Tekstet janë botuar në origjinal në gjuhët që kanë shkruar konsujt, gjermanisht dhe herë-herë frëngjisht).
[Përktheu dhe përgatiti: Enver Robelli]

Sondazh

Insights 3 December 2025, 14:09 Marko Prelec dhe Bernhard Knoll Tudor

Protektorati i Përjetshëm

Presidenti serb Slobodan Millosheviç, Presidenti kroat Franjo Tudjman dhe ai i Bosnjës Alija Izetbegoviç Fundi i Luftës së Bos...

Insights 17 November 2025, 10:16 Meri Lika

Jam e lodhur nga protestat!

Para shumë vitesh kur vendosa për herë të parë syzet për të parë larg, pashë një qytet plot ngjyra të c...

Insights 14 November 2025, 11:27 Meri Lika

Hajduti bërtet kapeni hajdutin

Meri Lika Në leksionet e para, në fakultetin ekonomik, të gjithë mësojmë se qëllimi i biznesit është fitimi. P...

Të shpallur në kërkim ndërkombëtar, arrestohen dy persona në Vorë dhe Shkodër

Të shpallur në kërkim ndërkombëtar, arrestohen dy persona në Vorë dhe Shkodër

Rama sqaron deklaratën: Mendimi im, nuk i japim leksione qeverisë maqedonase për vendimet...

Mickoski pyetet për incidentin e himnit në Pustec: Nuk e kemi ndjekur aktivitetin deri në fund...

Rama përballet me gazetarin në Qafë Thanë: Çfarë je ti, protestues?

“One Stop Shop”/ Mickoski: Është kënaqësi që po bëjmë ketë bashkëpunim për një pikë kontrolli...

Kërcënoi bashkëshorten se do ta vriste dhe qëlloi me armë në ajër, arrestohet 40-vjeçari...

Vodhën sende me vlerë dhe 30 mijë euro në një banesë, arrestohen dy persona në Durrës

Aksident në Fier/ Makina del nga rruga dhe përfundon në kanal, mister fati i drejtuesit

Nis nga nesër “One Stop Shop” me Maqedoninë e Veriut, Rama: Kemi shumë gjëra që duhet t'i bëjmë...

Rama mbërrin në Qafë Thanë, takim me Mickoskin, në fokus sistemi i përbashkët kufitar...

Me flamurin kuqezi në duar, protestuesit ngjiten në monumentin e Skënderbeut

Tensione në protestë/ Policia hyn në lokale dhe shoqëron protestuesit me forcë

Rama: Tirana që do të fitojmë në 9 maj kërkon fuqi të madhe qeverisjeje në 10 maj

Protestuesit zhvendosen tek Kryeministria/ Policia vendos kordone në akse kryesore rrugore

"Kemi nevojë për një PS më të organizuar"/ Rama: Rruga e Durrësit sot, si një film i së shkuarës

Rama: Tiranën e transformuar nga vendi i mbijetesës në vendin që kërkon cilësi

“Ndal plaçkitjes, shtypjes, ikjes/Protestuesit ngrenë banderolen gjigande para Ministrisë së Arsimit

Policia “gardh” para Ministrisë së Arsimit, nuk lejon protestuesit të bllokojnë Rrugën e Durrësit

Rama nga Asambleja e PS-së: Vit pas viti do të dyfishojmë rritjen e pensioneve

Revoltat kundër qeverisë Rama, protestuesit mblidhen te Ministria e Arsimit

"Deri në 2030 do japim 55 mijë celësa"/ Rama: Mbështetje për fëmijët me aftësi të kufizuara

"Kanë mbajtur mbi shpinë Shqipërinë me kockat e varfërisë së vet"/Rama:Jemi në borxh me pensionistët

“Poshtë diktatura”/ Studentët e presin me thirrje pasi doli nga Asambleja, Rama i përshëndet me dorë

Rama: PS do ta fitojë sërish Tiranën dhe Shqipërinë se është rruga nga kalon bashkimi me Europën

Rama: Me trëndafilin në dorë dhe kurajën në zemër, asgjë s’na ndal

Rama: Kemi bërë gabime dhe faje, por kemi aftësinë të ringrihemi

"Goditja e njerëzve në krye të detyrës nuk falet"/ Rama: Erion Veliaj je në gabim!

Elisa Spiropali dhe Plarent Ndreca jashtë PS-së/ Rama e konfirmon nga Asambleja e Tiranës

Rama: Kush do të sillet si e ëma e Zeqos në majë të thanës, s’ka vend në këtë familje politike

Rama: Si mund të largohet nga puna kryepolicja e Tiranës pse nuk u bën ‘like’ e ‘share’

"Veliaj ta kuptojë se është gabim me PS-në"/ Rama: Kush ndjek këtë kuturisje do ndëshkohet

Rama: Vendimi i GJK-së për ta lënë Veliajn në detyrë është absurd

Mbërrijnë socialistët te Akademia e Arteve, kontrolle në hyrje dhe prani e shtuar e policisë

Berisha: Pas 35 vitesh, rikthehet partia-shtet,ekipet ndërkombëtare damkosën zgjedhjet e 11 majit

Peleshi u përgjigjet kritikave të Spiropalit: Në parlamentin shqiptar politika bëhet personale

Revolta studentore në Tiranë/ Qytetarët njëzërëshi: Në 28 nëntor ne do dalim

Qytetarët vijojnë marshimin në rrugët e Tiranës, policia i ndjek nga mbrapa

Përplasje në protestën përpara Kryeministrisë, policia zhvendos protestuesit nga Bulevardi

Protesta tek Kryeministria/Qytetarët shtyhen më forcë, focat policore nuk lejojnë protestën paqësore

Debat në Komisionin e Ligjeve për aktin normativ të tubimeve/ Bylykbashi: Rama nuk i përballon...

Pas reshjeve të dendura të shiut, hapet njëra nga portat e HEC-it të Komanit

Kanosi me armë zjarri një 31-vjeçar, arrestohet 20-vjeçari në Tiranë, procedohet penlisht i ati

Elementët dekorativë shkëputen nga fasada e pallatit në Durrës, bien mbi një makinë...

Ish-kandidati për Bashkinë e Himarës paraqitet në SPAK, ende pa detaje mbi arsyen e thirrjes

Arrestohet 25-vjeçari, do t'i merrte 1 mln euro një biznesmeni duke iu prezantuar si funksionar...

Përplasje tek Kryeministria/ Efektivët e policisë presin me forcë protestuesit, i shtyjnë me dhunë

Policia nuk i la të protestonin te Kryeministria, qytetarët marshojnë mes për mes makinave në rrugë

Policia i shtyn me forcë në trotuar, protestuesit thirrje: Poshtë diktatura

Greta Thunberg: Shqiptarët kanë treguar se çfarë do të thotë t'i rezistosh shkatërrimit të natyrës

Protestat qytetare në Tiranë/ Protestuesit mblidhen para Kryeministrisë

Balla përplaset me Shehajn: A do ta votosh kërkesën e prokurorisë italiane...

Berisha: Rreth 1 miliard euro do jenë shpenzime operative për hajdutët e administratës...

Berisha: Rrogat e ulëta duhet të rriten me 50%, rrogat e mesme me 30%!

Berisha: Buxheti nuk është 10 miliardë euro, por 5.5 miliardë! Pensionistët marrin 1 përqind...

Drogë në berberhane, thika në servis dhe përforcues grushti në banesë, arrestohet 44-vjeçari...

Marshimi paqësor i protestuesve / Forcat e policisë i ndjekin nga pas me furgona të shumtë

Protestuesit vijojnë marshimin në rrugët e Tiranës, efektivët i ndjekin nga mbrapa

"Pediatria me legen se nuk ka ujë lavamani"/ Korreshi për spitalin e Lushnjes

Tensionohet situata te Kryeministria/ Policia shtyn me forcë protestuesit paqësorë

Protestuesit zhvendosen te kryeministria, policia iu bën thirrje të lirojnë bulevardin