16 October 2026, 09:19
Nga Dino musafic

Ka momente në jetën e një regjisori teatri kur ai ose ajo pyet veten nëse ajo që po bën ka kuptim. Jo për shkak të aktorëve, jo për shkak të natyrës kërkuese të tekstit, jo për shkak të dhimbjeve të prodhimit që janë pjesë integrale e punës sonë, por për shkak të diçkaje shumë më serioze: për shkak të dyshimit nëse arti arrin ende të arrijë realitetin apo nëse ne jemi mbyllur në botët tona skenike, të bindur se mjafton të interpretojmë diçka mirë dhe pastaj të kthehemi në shtëpi në paqe. Në Tiranë, ndërsa po interpretoja veprën “1984” të Orwellit në Teatrin Kombëtar Eksperimental “Kujtim Spahivogli”, e ndjeva përsëri atë shqetësim.
Nuk ndodhi në një provë, në një bisedë me aktorët apo në kërkim të zgjidhjes së duhur skenike. Erdhi nga rrugët. Ndërsa ne ishim në skenë duke eksploruar mekanizmat e pushtetit që dëshiron të kontrollojë vetëdijen njerëzore, të kontrollojë gjuhën, të rishkruajë të vërtetën dhe të bindë njerëzit se liria e tyre është vetëm një iluzion, studentët në Tiranë filluan të flisnin me zë të lartë për të ardhmen e tyre, për arsimin, padrejtësinë, korrupsionin dhe një shoqëri në të cilën nuk duan më të pranojnë rolin e vëzhguesve pasivë.
Në ato ditë, duke filluar nga 13 tetori, protestat studentore shkuan përtej kërkesave për kushte më të mira në universitete, arsim më të aksesueshëm, mbështetje më të madhe financiare dhe një të ardhme më premtuese pas diplomimit. Ato lidheshin me pakënaqësi më të gjerë civile, muaj protestash kundër një projekti të diskutueshëm turistik në bregdetin shqiptar dhe kërkesa për përgjegjësi politike, duke përfshirë thirrjet për dorëheqjen e kryeministrit Edi Rama. Rrugët u bënë një hapësirë konflikti, policia u përgjigj me gaz lotsjellës dhe topa uji, dhe dhuna dhe shkatërrimi i pronës treguan se sa e thellë mund të bëhet pakënaqësia sociale kur humbet besimi në institucione.
Kur realiteti e kap Orwellin
Papritur u gjenda në një situatë të çuditshme. Po bëja një dramë për një botë ku njerëzve po u mohohej e drejta për të menduar vetë, ndërsa të rinjtë jashtë teatrit kërkonin pikërisht këtë të drejtë: të mendonin, të flisnin, të pyesnin dhe të sfidonin. Imagjinata letrare dhe realiteti i Orwellit nuk përkonin fjalë për fjalë, por pyetjet e tyre i afroheshin rrezikshëm njëra-tjetrës.
Unë nuk besoj në analogji të thjeshta. Jo çdo krizë politike është viti 1984, dhe as çdo qeveri nuk është Vëllai i Madh. Krahasime të tilla mund të jenë efektive, por shpesh e thjeshtojnë realitetin që duhet kuptuar. Megjithatë, unë besoj se ka momente kur një vepër arti, e krijuar në një kohë dhe nga një përvojë, papritmas fillon të flasë gjuhën e momentit tonë të tanishëm. Atëherë nuk është më e rëndësishme se çfarë ka dashur të thotë shkrimtari. Ajo që ka rëndësi është ajo që ne, dekada më vonë, kemi bërë me botën në të cilën jetojmë.
Në këtë proces, Orwell nuk më intereson si autor që supozohet se parashikoi të ardhmen. Jam shumë më i interesuar për të si shkrimtar që e kuptoi sa i prekshëm është një person kur pushteti ndërhyn në marrëdhënien e tij me të vërtetën. Gjëja më e frikshme nuk është kur dikush të ndalon të flasësh. Gjëja më e frikshme është kur të bindin se nuk ka kuptim të flasësh. Suksesi më i madh i shtypjes nuk është kur e heshtin një person me forcë, por kur e mësojnë me pafuqinë e tyre, kur e bindin se gjithçka është vendosur tashmë, se të gjithë janë njësoj, se asgjë nuk mund të ndryshohet dhe se është më mirë të ruajnë qetësinë e tyre.
Normalizimi i pafuqisë
Është ky normalizim i pafuqisë që më shqetëson më shumë. Shoqëritë nuk e humbasin lirinë e tyre vetëm kur shfaqen forma të hapura shtypjeje. Ato e humbasin atë edhe kur mësohen me padrejtësinë, kur korrupsioni bëhet pjesë e folklorit të përditshëm, kur interesi publik i nënshtrohet interesave të të fuqishmëve politikë dhe ekonomikë, dhe të rinjtë fillojnë të planifikojnë të largohen jo sepse një aventurë i pret diku tjetër, por sepse nuk shohin më një arsye për të qëndruar në shtëpi.
Kjo është arsyeja pse protestat studentore në Tiranë më duken shumë më të rëndësishme sesa kauza e tyre e menjëhershme. Ato janë një shenjë se një brez që është gati të hyjë në të ardhmen e tij nuk pranon që kufijtë e tij të përcaktohen paraprakisht nga të tjerët.
Çështja e arsimit nuk është kurrë vetëm çështje ndërtesash universitare, tarifash shkollimi, konviktesh apo shpërndarjesh buxhetore. Është çështje prioritetesh sociale, shpërndarjeje të mundësive dhe përgjegjësie politike. Kur të rinjtë pyesin se çfarë lloj arsimimi u ofrojmë dhe çfarë lloj të ardhmeje i pret pas diplomimit, ata në fakt po pyesin se çfarë lloj shoqërie po ndërtojmë dhe kujt i përket ajo.
Kur institucionet ndalojnë së dëgjuari
Por ajo që po ndodh në Tiranë nuk mund të kuptohet vetëm përmes kërkesave të studentëve. Protestat lidhen gjithashtu me një mosbesim më të gjerë ndaj qeverisë, akuza për korrupsion dhe pakënaqësi me një projekt kompleksi turistik luksoz në jug të Shqipërisë, lidhja e të cilit me interesa biznesi të afërta me elitën politike amerikane është bërë simbol i çështjeve të transparencës dhe barazisë para ligjit.
Në një kontekst të tillë, rebelimi studentor shndërrohet në diçka më të gjerë: në çështjen se kush vendos për burimet e përbashkëta, kush mban pasojat e vendimeve politike dhe nëse qytetarët kanë një mundësi reale për të ndikuar në atë që bëhet në emrin e tyre.
Nuk mendoj se çdo situatë e tillë mund të reduktohet në një konflikt të thjeshtë midis të mirës dhe të keqes. As nuk mendoj se çdo pakënaqësi është në vetvete dëshmi e mençurisë politike. Dhuna, shkatërrimi dhe rrezikimi i të tjerëve nuk justifikohen sepse kryhen në emër të një kauze të drejtë. Por do të ishte po aq e gabuar të ndaleshim te imazhet e konfliktit, ndërtesave të shembura dhe ndërhyrjeve të policisë, dhe pastaj të pretendonim se problemet që i nxorën njerëzit në rrugë nuk ekzistojnë më.
Përgjegjësia për dhunën duhet të përcaktohet, por ajo nuk duhet të bëhet justifikim për të injoruar shkaqet sociale të pakënaqësisë. Kur institucionet i përgjigjen vetëm pasojës dhe refuzojnë të diskutojnë shkakun, ato nuk e zgjidhin krizën. Ato e vonojnë atë.
Ndoshta kjo është arsyeja pse, ndërsa punoja për filmin "1984", kam qenë veçanërisht i ndjeshëm ndaj marrëdhënies midis pushtetit dhe frikës. Në teatër duhet ta bëjmë këtë marrëdhënie të dukshme. Duhet ta gjejmë atë në trupin e aktorit, në shikimin e tij, në pauzën para një përgjigjeje, në mënyrën se si ai shqipton një fjali që nuk i lejohet më ta thotë lirisht. Por në rrugë kjo marrëdhënie nuk mund të shihet si një problem estetik. Atje ajo ka pasoja konkrete për jetën e njerëzve, dinjitetin e tyre dhe besimin e tyre në shoqëri.
Ky është momenti kur distanca e regjisorit nuk është më e mjaftueshme. Mund të analizoj strukturën e shfaqjes, të interpretoj personazhet, të kërkoj saktësinë e gjuhës skenike dhe të këmbëngul që shfaqja të mos rrëshqasë në ilustrim. Por nuk mund të pretendoj se ajo që ndodh jashtë teatrit nuk ka të bëjë fare me atë që bëj unë brenda. Artisti nuk ka detyrim ta shndërrojë çdo ngjarje në një koment, as çdo shfaqje në një deklaratë politike. Megjithatë, ai ka përgjegjësinë të mos i mbyllë sytë ndaj kohës në të cilën krijon.
Heshtja nuk është neutralitet
Unë vij nga Sarajeva, një qytet, përvoja e të cilit e luftës ka shënjuar përgjithmonë marrëdhënien time me politikën, të vërtetën dhe përgjegjësinë. Nga kjo përvojë e di se sa shpejt manipulimi politik mund të bëhet një përgatitje për dhunë, sa e rrezikshme është kur një gënjeshtër shndërrohet në një të vërtetë publike dhe kur njerëzit fillojnë të ndahen sipas asaj se kush ka të drejtë të jetë dhe kush duhet të bëhet armiq. Gjithashtu e di se shoqëritë nuk shpërbëhen vetëm kur flasin armët. Shumë kohë para kësaj, ato mësohen me gjuhën e urrejtjes, me relativizimin e fakteve, me poshtërimin e të tjerëve dhe me bindjen se heshtja është më e sigurt se rezistenca.
Nuk po bëj krahasime midis përvojës së rrethimit të Sarajevës dhe protestave të sotme në Tiranë. Krahasime të tilla do të ishin historikisht të pasakta dhe të papërgjegjshme. Por nga Sarajeva, unë mbaj një ndjeshmëri të përhershme ndaj momenteve kur shoqëritë fillojnë të besojnë se fjalët janë të padëmshme, se manipulimet janë thjesht retorikë politike dhe se institucionet do t'i mbijetojnë disi gjithçkaje që u bëhet vetë. Kjo është arsyeja pse unë mbështeta përballjen me të kaluarën, për përcaktimin e së vërtetës për krimet e luftës dhe për moskthimin e kriminelëve në instrumente të politikës së përditshme. Mësova se paqja nuk mund të ndërtohet duke harruar, ashtu si liria nuk mund të ndërtohet duke hequr dorë nga e vërteta.
Kjo përvojë nuk më dha të drejtën t’u jap mësime të tjerëve, por më imponoi detyrimin për ta njohur rrezikun kur ai lind dhe për të folur për të. Nuk mund ta pranoj që një artist është shoqërisht përgjegjës vetëm për sa kohë që fjalët e tij janë të padëmshme, për sa kohë që nuk shqetësojnë askënd dhe për sa kohë që mund të përshtaten në protokollin e mirësjelljes publike. Nëse historia na ka mësuar diçka, është se përgjegjësia fillon pikërisht kur është më e lehtë të heshtësh.
Teatri që shqetëson
Shpesh thuhet se teatri duhet të jetë një pasqyrë e shoqërisë. Për mua, kjo metaforë ka qenë prej kohësh e pamjaftueshme. Një pasqyrë pasqyron vetëm atë që është përpara saj. Jam më i interesuar për teatrin që na bën të pyesim veten pse pajtohemi me imazhin që po shohim, kush e prodhoi atë, çfarë është jashtë kornizës së tij dhe cilat pjesë të realitetit kemi mësuar të mos i vëmë re. Teatri nuk duhet vetëm të konfirmojë atë që tashmë e dimë. Ai duhet të prishë rehatinë tonë, të çmontojë idetë e gatshme për botën dhe të hapë hapësirë për pyetje që shumë shpesh i shtypim në jetën e përditshme.
Kjo është arsyeja pse është e rëndësishme për mua që “1984” të mos jetë thjesht një shfaqje për një regjim imagjinar. Nëse publiku largohet nga teatri i lehtësuar që nuk jeton në botën e Orwell-it, atëherë mund të kemi bërë një shfaqje të bukur, por jo mjaftueshëm shqetësuese. Më intereson momenti kur shikuesi ndalon së kërkuari Vëllain e Madh diku larg, në ndonjë histori historike të përfunduar, dhe fillon të njohë se sa liri po shpërdorohet çdo ditë, sa e vërteta relativizohet dhe sa e lehtë është të justifikosh heshtjen tënde duke besuar se nuk na përket neve.
Kjo, më duket mua, është arsyeja pse teatri dhe realiteti ndonjëherë përkojnë. Jo sepse arti zotëron fuqi profetike, por sepse merret me modele të thella të sjelljes njerëzore dhe marrëdhënieve shoqërore. Shkrimtarët e mëdhenj mbeten të rëndësishëm jo sepse i kanë përshkruar me saktësi të gjitha ngjarjet që ende nuk kanë ndodhur, por sepse i kanë njohur mekanizmat që shfaqen përsëri e përsëri në rrethana të ndryshme historike. Shtetet, sloganet politike, teknologjitë dhe mjetet e kontrollit ndryshojnë, por tundimi i pushtetit për ta shpallur veten si e vetmja e vërtetë e mundshme mbetet. Mbetet tundimi i individit që, për hir të sigurisë së tij, të heqë dorë nga pyetja.
Protestat studentore e thyejnë atë heshtje. Rëndësia e tyre nuk qëndron në faktin se të rinjtë kanë gjithmonë të drejtë, por në faktin se asnjë shoqëri nuk duhet të bjerë në një situatë ku të rinjtë duhet të luftojnë për të drejtën që e ardhmja e tyre të merret seriozisht. Universiteti nuk është vetëm një vend ku fitohen njohuri dhe diploma. Duhet të jetë një hapësirë ku mësohet liria, zhvillohet mendimi kritik dhe fitohet besimi se jeta publike është diçka për të cilën të gjithë jemi përgjegjës. Kur studentët protestojnë për kushtet arsimore, mundësitë jetësore dhe përgjegjësinë politike, ata nuk po i bëjnë vetëm kërkesa qeverisë së tyre. Ata pyesin nëse ekziston ende një kontratë shoqërore në të cilën njohuria, puna dhe përgjegjësia njihen si vlera që kanë kuptim.
Nuk e di se cili do të jetë rezultati politik i këtyre protestave në Tiranë. Nuk e di nëse kërkesat e tyre do të sjellin ndryshime konkrete apo nëse sistemi politik do të përpiqet t'i përthithë, t'i zbehë dhe t'i shndërrojë në një episod tjetër kalimtar të pakënaqësisë publike. Por e di që një shoqëri që i sheh të rinjtë e saj si bezdi dhe jo si bashkëbisedues po tregon dobësi serioze. Dhe e di që e ardhmja nuk mund të ndërtohet vetëm mbi kërkesën për bindje.
Ndërsa vazhdojmë të punojmë në shfaqje, ndiej gjithnjë e më shumë se “1984” e Orwellit nuk është thjesht një tekst që e ngremë në skenë. Është gjithashtu një pyetje që i bëjmë vetes: sa të gatshëm jemi për të mbrojtur lirinë kur ajo kërcënohet jo në ndonjë akt të madh e dramatik, por në lëshime të vogla, në indiferencë, në pranimin për ta quajtur padrejtësinë pragmatizëm dhe heshtjen përgjegjësi?
Nuk dua që shfaqja t’i ofrojë audiencës një ndarje të thjeshtë në të mirë dhe të keq, as t’u shpjegojë atyre se çfarë të mendojnë për Tiranën, Shqipërinë apo ndonjë shoqëri tjetër. Një teatër që i di të gjitha përgjigjet paraprakisht pushon së qeni një hapësirë për eksplorim. Por dua që ajo të hapë shqetësim. Të na kujtojë se liria nuk fitohet një herë dhe sigurohet përgjithmonë, por riafirmohet përmes mënyrës se si flasim, mendojmë, vendosim dhe lidhemi me të tjerët.
Ndoshta kjo është arsyeja pse kjo përvojë është kaq personale për mua. Erdha në Tiranë për të drejtuar një dramë të shkëlqyer për frikën dhe kontrollin, dhe e gjeta veten në një kohë kur të rinjtë në rrugë po bëjnë pyetje që i japin kuptim të ri asaj drame. Nuk e shoh këtë si konfirmim se Orwell kishte të drejtë në çdo detaj. E shoh si një paralajmërim se asnjë shoqëri nuk mund të mbështetet në supozimin se gjërat e këqija u ndodhin vetëm të tjerëve.
Kur dritat fiken pas një shfaqjeje, aktorët largohen nga skena dhe publiku del në rrugë, do të doja të besoja se ajo që kemi hapur së bashku nuk do të mbetet e mbyllur brenda ndërtesës së teatrit. Jo sepse pres që një shfaqje e vetme ta ndryshojë botën, por sepse besoj se ndryshimi shoqëror fillon me aftësinë tonë për të ndaluar së pranuari realitetin si të pandryshueshëm.
Arti nuk mund ta zëvendësojë përgjegjësinë politike, protestën studentore apo guximin qytetar. Por ai mund të na kujtojë atë që pushtetit i pëlqen më shumë ta harrojë: se asnjë qeveri nuk e zotëron të vërtetën, se asnjë brez nuk ka të drejtë t’ia heqë të ardhmen një tjetri dhe se liria fillon shumë kohë përpara se të bëhet një slogan politik.
Ndonjëherë, kur bëjmë një dramë, pyesim veten nëse ajo do të jetë aktuale. Në Tiranë, fillova të pyesja veten për diçka shumë më të pakëndshme: po sikur drama jonë të jetë aktuale pikërisht sepse nuk kemi mësuar mjaftueshëm nga paralajmërimet që na ka lënë historia?
Nuk e di nëse ka ndonjë arsye më të mirë për të vazhduar të merrem me teatër. Dhe nuk e di nëse ka ndonjë arsye më serioze që të rinjtë të dalin në rrugë.
Sepse momenti më i rrezikshëm për një shoqëri nuk është kur njerëzit fillojnë të bëjnë pyetje. Momenti më i rrezikshëm është kur ata pushojnë së besuari se kanë të drejtë mbi to.
Dino Mustafić
Draft
24 September 2026, 12:27
I.A
Edlira Muka
BALFIN është një grup ndërkombëtar investimesh me aktivitet në 13 shtete, në Evropë dhe Amerikën e...
Draft
14 September 2026, 17:22
E. D
pamjet
TIRANË- Kreu i Partisë Demokratike, Sali Berisha ka publikuar një video në rrjetet sociale, ku tregon gjimnazistët e ...
Draft
24 August 2026, 10:51
G.M
Foto ilustruese
KOSOVË- Rasti i rëndë që tronditi fshatin Kërvasari të Malishevës, ku një grua humbi jetën pas...
Draft
18 May 2026, 21:29
E. D
TURQI- Numri i viktimave nga masakra në Mersin të Turqisë është rritur, duke shkuar në gjashtë. Mësohet se autori q&eu...
Draft
25 January 2026, 09:25
E.d
Foto ilustruse
SHBA- Presidenti amerikan, Donald Trump, ka tërhoqur kërcënimet për të imponuar shtesë tarifat ...
Draft
5 June 2025, 17:06
E. D
GJIRI I LALZIT- Një ngjarje e pa zakontë është regjistruar ditën e sotme nga një qytetar në rrugët e Gjirit të...
Draft
20 April 2025, 18:52
E. D
TIRANË- Të rinjtë dhe të rejat e Partisë Social Demokrate kanë shpërndarë fletëpalosjet e kandida...
Draft
15 February 2025, 11:25
Foto ilustruese
SHQIPËRI- Doganat në vend po përballen me rrallë të gjata. Burime për Dosja.al bëjnë me dije s...
Draft
12 November 2024, 10:19
M.B
Ilir Beqaj
TIRANA- Ish-ministri i Shëndetësisë, Ilir Beqaj, i thirrur për të dëshmuar sot në Komisionin hetimor të ...
Draft
12 November 2024, 10:05
M.B
Ilir Beqaj
TIRANA- Ish-ministri i Shëndetësisë Ilir Beqaj është thirrur sot për të dëshmuar në Ko...