LIVE UPDATES
Editorial

Kullat e Tiranës si tragjedi e përbashkët

Jared Diamond, një historian i njohur amerikan sugjeron se shkaku kryesor i rënies së ishullit ishte pikërisht simboli i shkëlqimit të tij. Sipas Diamond, ndërtimi i statujave çoi në mbishfrytëzimin e burimeve të ishullit duke e zhytur atë në shpyllëzim masiv dhe degradim mjedisor. Kjo i detyroi banorët të shndërroheshin në kanibalë dhe të zhyteshin në luftë civile.

28 April 2023, 12:56 Nga Klodian Tomorri
Kullat e Tiranës si tragjedi e përbashkët
Klodian Tomorri

Në pikën më juglindore të Trekëndëshit Polinezian ekziston një ishull i vogël, që quhet Ishulli i Pashkës. Bota e njeh për 900 e ca statujat e fashme të gurit në formë njeriu, të shpallura nga UNESCO si trashëgimi botërore. Por pasuria më e madhe që ishulli i ka dhënë njerëzimit nuk janë statujat monolike, por një mësim i madh nga historia e tij.

Polinezianët e parë mendohet se mbërritën në ishull rreth shekullit të 12-të. Pasi u vendosën aty, ata krijuan një shoqëri që lulëzoi me shpejtësi siç dëshmohet nga statujat e famshme, krijimi i të cilave quhet një arritje e jashtëzakonshme për kohën. Por në një pikë të caktuar ishulli filloi të binte me shpejtësi. Kur europianët e parë mbërritën në Ishullin e Pashkës në shekullin e 18-të, popullsia e tij kishte rënë në vetëm 2 mijë banorë, nga 15 mijë që kishin qenë një shekull më parë.

Jared Diamond, një historian i njohur amerikan sugjeron se shkaku kryesor i rënies së ishullit ishte pikërisht simboli i shkëlqimit të tij. Sipas Diamond, ndërtimi i statujave çoi në mbishfrytëzimin e burimeve të ishullit duke e zhytur atë në shpyllëzim masiv dhe degradim mjedisor. Kjo i detyroi banorët të shndërroheshin në kanibalë dhe të zhyteshin në luftë civile.

Ekocidi në Ishullin e Pashkës është një nga rastet e para të dokumentuara të asaj që në teorinë ekonomike njihet si Tragjedia e së Përbashktës, ndonëse vetë koncepti do të zbulohej më vonë nga ekonomistët. Me fjalë të thjeshta, Tragjedia e së Përbashktës është një formë e dështimit të tregut, e cila ndodh kur kur maksimizimi i interesit personal çon në mbi shfrytëzimin e pasurive të kufizuara publike. Rasti klasik është ai i një fshati të vogël që burimi të vetëm ka peshkimin nga një liqen i vogël? Çfarë ndodh nëse të gjithë banorët e fshatit në përpjekje për fituar më shumë para, peshkojnë papushim? Peshku zhduket ndërsa fshati kolapson.

Ajo që ndodh me qendrën e Tiranës është një formë e Tragjedisë së të Përbashktës. Në këtë rast pasuria publike e limituar është qëndra e qytetit. Ndërsa ata që mbishfrytëzojnë janë ndërtuesit e kullave. Teksa ndërtuesit maksimizojnë sa më shumë interesin e tyre personal ata hedhin kosto mbi gjithë të tjerët, pasi konsumojnë me shpejtësi pasurinë e përbashkët, tokën e kufizuar në qendër të Tiranës. Teknikisht fenomeni njihet me emrin eksternalitet negativ.

Për të ndaluar një cikël të Tragjedisë së Përbashkët ka vetëm dy mënyra. E para është kufizimi me ligj i shfrytëzimit të pasurisë publike që kërcënohet. E dyta është internalizimi i eksternaliteteve. Kjo e dyta bëhet përmes taksimit, i cili synon të frenojë kërkesën.

Sot një kullë në Tiranë taksohet me 11 për qind për ndikimin në infrastrukturë dhe strehimin social. Por në kushtet kur ekuilibri i kërkesë-ofertës për ndërtime është i denatyruar për shkak të burimeve informale të ardhurave, që vijnë nga trafiqet apo korrupsioni, taksa nuk mjafton. Fakti që uria për kulla në qendër të Tiranës nuk ndalet është dëshmia më e qartë.

Nësë procesi nuk ndërpritet, hapësirat publike në qendër do të zhduken, sipërfaqet e gjelbërta nuk do të jenë më, memoria historike e qytetit do të jetë rrafshuar, ndërsa dëndësia e lartë e popullisë do të përkeqësojë cilësinë e jetës dhe shërbimeve. Dhe ndërsa cikli i Tragjedisë së të Përbashktës vazhdon, risku është që Tirana të bëhet si Rano Raraku, vendi i famshëm ku ekspozoheshin statujat e Rapa Nui-ve. Ndryshimi i vetëm është se qendra e Tiranës nuk do të ekspozojë statujat si simbol i shkelqimit dhe rënies së saj, por kullat shumëkatëshe.

klodian tomorri

Sondazh

Editorial 25 April 2023, 14:20 Enton Abilekaj

Zgjedhjet mbaruan, numëron Edi Rama

Sot KQZ vendosi ta lërë opozitën pa numërues në gjysmën e vendit. Nuk ishte vendim i papritur, ishte vulosja e një projekti...

Editorial 21 April 2023, 11:54 Slavoj Žižek

Idiotësia artificiale

Chatbot-et e rinj do të shkojnë shumë mirë me ideologët e të gjitha shtresave, nga turma e sotme që zhvillon luftërat ...

Editorial 14 April 2023, 20:29 Meri Lika

Gjuetia e pëllumbave

Meri Lika E morët vesh??? U gjet vjega ku vulistët mund të varin hallin e madh që i zuri me dorëheqjet e kandidatëve. Sot k...

Editorial 11 April 2023, 20:12 Enton Abilekaj

Dy mashtrimet e mëdha të fushatës së PS

Enton Abilekaj Fushata e Partisë Socialiste u hap sot me 2 shtylla, dy nga absurditetet që propaganda ka investuar për të çorien...

Editorial 10 April 2023, 11:12 Gjergj Erebara

Votim pa zgjedhje në Shqipëri

Kuti votimi Më 15 mars, ish-presidenti për pesë vjet dhe ish-kryeministri për tetë vjet, Sali Berisha, udhëtoi drejt Mirdit&e...

Editorial 5 April 2023, 10:45 Ditmir Bushati

Fundi apo fillimi i një epoke?

Me një popullsi prej pak më shumë se gjashtëqind mijë banorë, Mali i Zi luan një rol vendimtar në ruajtjen e ekuilibra...

Editorial 5 April 2023, 09:59 Meri Lika

Urdhëri vegjetarian i Kimit

Meri Lika Partitë politike kanë filluar fushatën, por sigurisht nuk mund të rrinte jashtë saj edhe ajo, “prima donna” ...

Të shpallur në kërkim ndërkombëtar, arrestohen dy persona në Vorë dhe Shkodër

Të shpallur në kërkim ndërkombëtar, arrestohen dy persona në Vorë dhe Shkodër

Rama sqaron deklaratën: Mendimi im, nuk i japim leksione qeverisë maqedonase për vendimet...

Mickoski pyetet për incidentin e himnit në Pustec: Nuk e kemi ndjekur aktivitetin deri në fund...

Rama përballet me gazetarin në Qafë Thanë: Çfarë je ti, protestues?

“One Stop Shop”/ Mickoski: Është kënaqësi që po bëjmë ketë bashkëpunim për një pikë kontrolli...

Kërcënoi bashkëshorten se do ta vriste dhe qëlloi me armë në ajër, arrestohet 40-vjeçari...

Vodhën sende me vlerë dhe 30 mijë euro në një banesë, arrestohen dy persona në Durrës

Aksident në Fier/ Makina del nga rruga dhe përfundon në kanal, mister fati i drejtuesit

Nis nga nesër “One Stop Shop” me Maqedoninë e Veriut, Rama: Kemi shumë gjëra që duhet t'i bëjmë...

Rama mbërrin në Qafë Thanë, takim me Mickoskin, në fokus sistemi i përbashkët kufitar...

Me flamurin kuqezi në duar, protestuesit ngjiten në monumentin e Skënderbeut

Tensione në protestë/ Policia hyn në lokale dhe shoqëron protestuesit me forcë

Rama: Tirana që do të fitojmë në 9 maj kërkon fuqi të madhe qeverisjeje në 10 maj

Protestuesit zhvendosen tek Kryeministria/ Policia vendos kordone në akse kryesore rrugore

"Kemi nevojë për një PS më të organizuar"/ Rama: Rruga e Durrësit sot, si një film i së shkuarës

Rama: Tiranën e transformuar nga vendi i mbijetesës në vendin që kërkon cilësi

“Ndal plaçkitjes, shtypjes, ikjes/Protestuesit ngrenë banderolen gjigande para Ministrisë së Arsimit

Policia “gardh” para Ministrisë së Arsimit, nuk lejon protestuesit të bllokojnë Rrugën e Durrësit

Rama nga Asambleja e PS-së: Vit pas viti do të dyfishojmë rritjen e pensioneve

Revoltat kundër qeverisë Rama, protestuesit mblidhen te Ministria e Arsimit

"Deri në 2030 do japim 55 mijë celësa"/ Rama: Mbështetje për fëmijët me aftësi të kufizuara

"Kanë mbajtur mbi shpinë Shqipërinë me kockat e varfërisë së vet"/Rama:Jemi në borxh me pensionistët

“Poshtë diktatura”/ Studentët e presin me thirrje pasi doli nga Asambleja, Rama i përshëndet me dorë

Rama: PS do ta fitojë sërish Tiranën dhe Shqipërinë se është rruga nga kalon bashkimi me Europën

Rama: Me trëndafilin në dorë dhe kurajën në zemër, asgjë s’na ndal

Rama: Kemi bërë gabime dhe faje, por kemi aftësinë të ringrihemi

"Goditja e njerëzve në krye të detyrës nuk falet"/ Rama: Erion Veliaj je në gabim!

Elisa Spiropali dhe Plarent Ndreca jashtë PS-së/ Rama e konfirmon nga Asambleja e Tiranës

Rama: Kush do të sillet si e ëma e Zeqos në majë të thanës, s’ka vend në këtë familje politike

Rama: Si mund të largohet nga puna kryepolicja e Tiranës pse nuk u bën ‘like’ e ‘share’

"Veliaj ta kuptojë se është gabim me PS-në"/ Rama: Kush ndjek këtë kuturisje do ndëshkohet

Rama: Vendimi i GJK-së për ta lënë Veliajn në detyrë është absurd

Mbërrijnë socialistët te Akademia e Arteve, kontrolle në hyrje dhe prani e shtuar e policisë

Berisha: Pas 35 vitesh, rikthehet partia-shtet,ekipet ndërkombëtare damkosën zgjedhjet e 11 majit

Peleshi u përgjigjet kritikave të Spiropalit: Në parlamentin shqiptar politika bëhet personale

Revolta studentore në Tiranë/ Qytetarët njëzërëshi: Në 28 nëntor ne do dalim

Qytetarët vijojnë marshimin në rrugët e Tiranës, policia i ndjek nga mbrapa

Përplasje në protestën përpara Kryeministrisë, policia zhvendos protestuesit nga Bulevardi

Protesta tek Kryeministria/Qytetarët shtyhen më forcë, focat policore nuk lejojnë protestën paqësore

Debat në Komisionin e Ligjeve për aktin normativ të tubimeve/ Bylykbashi: Rama nuk i përballon...

Pas reshjeve të dendura të shiut, hapet njëra nga portat e HEC-it të Komanit

Kanosi me armë zjarri një 31-vjeçar, arrestohet 20-vjeçari në Tiranë, procedohet penlisht i ati

Elementët dekorativë shkëputen nga fasada e pallatit në Durrës, bien mbi një makinë...

Ish-kandidati për Bashkinë e Himarës paraqitet në SPAK, ende pa detaje mbi arsyen e thirrjes

Arrestohet 25-vjeçari, do t'i merrte 1 mln euro një biznesmeni duke iu prezantuar si funksionar...

Përplasje tek Kryeministria/ Efektivët e policisë presin me forcë protestuesit, i shtyjnë me dhunë

Policia nuk i la të protestonin te Kryeministria, qytetarët marshojnë mes për mes makinave në rrugë

Policia i shtyn me forcë në trotuar, protestuesit thirrje: Poshtë diktatura

Greta Thunberg: Shqiptarët kanë treguar se çfarë do të thotë t'i rezistosh shkatërrimit të natyrës

Protestat qytetare në Tiranë/ Protestuesit mblidhen para Kryeministrisë

Balla përplaset me Shehajn: A do ta votosh kërkesën e prokurorisë italiane...

Berisha: Rreth 1 miliard euro do jenë shpenzime operative për hajdutët e administratës...

Berisha: Rrogat e ulëta duhet të rriten me 50%, rrogat e mesme me 30%!

Berisha: Buxheti nuk është 10 miliardë euro, por 5.5 miliardë! Pensionistët marrin 1 përqind...

Drogë në berberhane, thika në servis dhe përforcues grushti në banesë, arrestohet 44-vjeçari...

Marshimi paqësor i protestuesve / Forcat e policisë i ndjekin nga pas me furgona të shumtë

Protestuesit vijojnë marshimin në rrugët e Tiranës, efektivët i ndjekin nga mbrapa

"Pediatria me legen se nuk ka ujë lavamani"/ Korreshi për spitalin e Lushnjes

Tensionohet situata te Kryeministria/ Policia shtyn me forcë protestuesit paqësorë

Protestuesit zhvendosen te kryeministria, policia iu bën thirrje të lirojnë bulevardin