LIVE UPDATES
Insights

Tre shkaqet e dështimit të Rendit Botëror

Shkëmbimet ekonomike janë të fragmentuara në një diversifikim të zinxhirëve globalë, për t’i mbrojtur ato nga cenueshmëria politike.

27 November 2023, 09:16 Nga a.l
Tre shkaqet e dështimit të Rendit Botëror
Foto ilustruese

Nga Sabino Cassese “Corriere della Sera”

Çfarë shkoi keq në këtë botë? Së pari pandemia e Covid-19, e cila nxori në pah dobësitë e Organizatës Botërore të Shëndetësisë. Pastaj dy konflikte të forta të Evropë, shkëndijat e të cilave mund të shndërrohen në zjarre të mëdha. Në skenë janë shfaqur sërish shtetet luftarake dhe konfliktet ushtarake midis shteteve, për menaxhimin e të cilave duhet një autoritet superior, në një kohë që mungon globalizimi dikur aq shumë i lavdëruar.

Shkëmbimet ekonomike janë të fragmentuara në një diversifikim të zinxhirëve globalë, për t’i mbrojtur ato nga cenueshmëria politike. Ndërkaq janë rikthyer në modë politikat industriale, shteti si financuesi kryesor dhe garat për programet e subvencioneve. Sistemi botëror i ka zbuluar të gjitha dobësitë e tij.

Sot për sot nuk është e mundur një foto si ajo e Konferencës së Jaltës së vitit 1945, me Roosevelt, Churchill dhe Stalinin të ulur pranë njëri-tjetrit. Rendi botëror i projektuar në San Francisko në vitin 1945, doli të ishte një iluzion. Edhe pse e dobishme si një vend debati dhe si një forum për shtetet, Organizata e Kombeve të Bashkuara është provuar të jetë joefektive si një organ vendimmarrës. Kjo u pa së fundmi tek mosmarrëveshja e fundit midis Asamblesë së Përgjithshme dhe Këshillit të Sigurimit në lidhje me agresionin rus kundër Ukrainës.

Ka pasur jo pak njerëz që kishin iluzionin se bota do të përjetonte më luftëra. Në fakt sipas llogaritjeve të fundit, aktualisht janë duke u zhvilluar 59 luftëra. Dhe vetëm në dekadën e fundit ka pasur 388 konflikte të armatosura, ndonëse ato e kanë humbur gradualisht forcën e tyre shkatërruese, të matur në shifrat e të vdekurve.

Gjatë periudhës nga viti 1945 e deri më sot, ka pasur një sërë luftërash të nxitura nga mosmarrëveshjet territoriale, tensionet midis shteteve, terrorizmi, paqëndrueshmëria politike, si konflikti arabo-izraelit i viteve 1948-1949, Lufta Koreane e viteve 1950-1953, ajo e Vietnamit në vitet 1964-1973, ajo e Gjashtë Ditëve e vitit 1967, e Yom Kippur-it në vitin 1973, ajo midis Iranit dhe Irakut në vitet 1980-1989, lufta mbi ishujt Falklands e vitit 1982, ajo e Gjirit Persik në vitet 1990-1991 dhe e Jugosllavisë në vitet 1992-1995.

Tashmë nuk mund të bëjmë dot dallimin as midis operacioneve të policisë, si ato kundër terrorizmit, dhe operacioneve ushtarake, siç po ndodh në konfliktin aktual Hamas-Izrael. E para zhvillohet normalisht në territorin e saj, me mjete të blinduara, por jo me tanke dhe avionë.

Po ashtu ka në shënjestër një numër të vogël njerëzish, e respekton parimin e proporcionalitetit dhe të mbrojtjes së civilëve. Asnjëra nga këto nuk ndodh në konfliktin aktual në Gaza, aq sa ka nga ata që mendojnë se kjo ndodh për ta bërë të pamundur arritjen e një marrëveshjeje, dhe për të shmangur mundësinë e një pakti midis Izraelit dhe Arabisë Saudite.
Po cilat janë shkaqet e dështimit të rendit botëror aktual, të projektuar në fundin e Luftës së Dytë Botërore? Së pari një besim i tepruar tek “politika e profilit të ulët”, e bazuar tek 2000 sistemet rregullatore globale që bashkojnë shtetet, për të siguruar sektorë të ndryshëm, nga përdorimi i burimeve detare te tregtia, shëndetësia, puna, sistemet e pagesave, trafiku ajror, peshkimi në oqeane e kështu me radhë.

Sot është zbehur ndjeshëm ideja e dikurshme se këto lidhje, mund të krijonin një botë më me rregulla, duke vepruar si një sistem kleringu sektorial, dhe duke lejuar dhe inkurajuar ndërthurjen e interesave kombëtare dhe atyre globale.

Pastaj, janë zhgënjyer shpresat dhe pritshmëritë e mëdha mbi zinxhirët e vlerës globale dhe të idesë kantiane se interesi i ndërsjellë i prodhuar nga zhvillimi i tregtisë, mund të sigurojë një paqe sistematike (pra jo një paqe midis dy luftërave), sepse deri dje mendohej se nuk mund të lindin konflikte midis vendeve që bëjnë tregti.

Së treti, mbizotërimi në mesin e politikanëve dhe studiuesve i realizmit dhe i mungesës së utopive:për një kohë të gjatë janë harruar programet universale, teksa kanë munguar reformistët e matur dhe utopitë realiste. Sa për të bërë një krahasimi, duhet kujtuar se rreth Luftës së Dytë Botërore, u hartuan rreth 50 propozime për kushtetutat botërore, duke përfshirë atë të njohur të promovuar nga Giuseppe Antonio Borgese dhe Universiteti i Çikagos, me paradhënien e shkrimtarit të famshëm gjerman Thomas Mann.

Së fundi është pretendimi që vërehet shpesh veçanërisht në Perëndim, sipas të cilit vlera si liria, demokracia dhe merita mund të shprehen në një mënyrë të vetme, si ato të përjetuara në Evropë dhe Shtetet e Bashkuara, pa e pranuar se ato mund të shfaqen në mënyra të ndryshme të diktuara nga kontekstet, kulturat dhe zakonet. Pra është nënvlerësuar rëndësia e njohjes së dallimeve dhe frika nga njëjtësimi.

Dhe kjo e vështirëson gjendjen, aq më tepër që sot vendet që janë dëshmuar dikur si zotër të demokracisë dhe lirisë në botë, si Britania e Madhe dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës, po shfaqin sot të gjitha vështirësitë e demokracive të pjekura.

Këtu qëndrojnë edhe arsyet e asaj që është quajtur zemërimi mysliman, i cili reagon ndaj këtij imponimi të modeleve të përbashkëta, pa e njohur atë parim të formuluar aq mirë nën moton e Bashkimit Evropian, “unitet në diversitet”.

Me pak fjalë:pjesët e ndryshme të botës, të bashkuara nga disa objektiva të përbashkëta, si ruajtja e paqes, respektimi i mjedisit, njohja e lirisë dhe demokracisë, duhet të jenë në gjendje që t’i shprehin këto parime në një mënyrë të ndryshme, secila duke respektuar diversitetin e të tjerëve.

Në këtë kontekst, është e çuditshme sesi demokracitë e pjekura, të cilat kanë kultivuar autonominë dhe diferencimin brenda vetes, kanë bërë një gabim kaq të madh, atë të mosnjohjes së rëndësisë që ka mbrojtja e dallimeve, gjë që nxit frikën e homologimit dhe të harresës së thënies së Thomas Jefferson mbi fenë:”Të ndarë do të fitojmë, të bashkuar do të mposhtemi”.

Disa vite më parë, një ekonomist i famshëm parashikoi se kriza ekonomike globale do të rishfaqej kur do të kishin vdekur ata që e kishin përjetuar krizën e mëparshme. E njëjta gjë mund të ndodhë edhe me luftën. 

lufta izrael-palestine

Sondazh

Insights 25 November 2023, 12:12 Ben Blushi

A mund të jetë Izraeli anëtar i NATO-së?

Ben Blushi Disa ditë më parë kur Kosova po luante futboll me Izraelin po mendoja se pse Izraeli nuk është antar i NATOs. Izraeli k...

Insights 17 November 2023, 10:36 Edison Ypi

Mbreti i Panairit

Edison Ypi Të jetë për mua, unë i bie shkurt. Nxjerr një VKM (Vari Këmborën Mushkës) për të zgjedhur Mbr...

Të shpallur në kërkim ndërkombëtar, arrestohen dy persona në Vorë dhe Shkodër

Të shpallur në kërkim ndërkombëtar, arrestohen dy persona në Vorë dhe Shkodër

Rama sqaron deklaratën: Mendimi im, nuk i japim leksione qeverisë maqedonase për vendimet...

Mickoski pyetet për incidentin e himnit në Pustec: Nuk e kemi ndjekur aktivitetin deri në fund...

Rama përballet me gazetarin në Qafë Thanë: Çfarë je ti, protestues?

“One Stop Shop”/ Mickoski: Është kënaqësi që po bëjmë ketë bashkëpunim për një pikë kontrolli...

Kërcënoi bashkëshorten se do ta vriste dhe qëlloi me armë në ajër, arrestohet 40-vjeçari...

Vodhën sende me vlerë dhe 30 mijë euro në një banesë, arrestohen dy persona në Durrës

Aksident në Fier/ Makina del nga rruga dhe përfundon në kanal, mister fati i drejtuesit

Nis nga nesër “One Stop Shop” me Maqedoninë e Veriut, Rama: Kemi shumë gjëra që duhet t'i bëjmë...

Rama mbërrin në Qafë Thanë, takim me Mickoskin, në fokus sistemi i përbashkët kufitar...

Me flamurin kuqezi në duar, protestuesit ngjiten në monumentin e Skënderbeut

Tensione në protestë/ Policia hyn në lokale dhe shoqëron protestuesit me forcë

Rama: Tirana që do të fitojmë në 9 maj kërkon fuqi të madhe qeverisjeje në 10 maj

Protestuesit zhvendosen tek Kryeministria/ Policia vendos kordone në akse kryesore rrugore

"Kemi nevojë për një PS më të organizuar"/ Rama: Rruga e Durrësit sot, si një film i së shkuarës

Rama: Tiranën e transformuar nga vendi i mbijetesës në vendin që kërkon cilësi

“Ndal plaçkitjes, shtypjes, ikjes/Protestuesit ngrenë banderolen gjigande para Ministrisë së Arsimit

Policia “gardh” para Ministrisë së Arsimit, nuk lejon protestuesit të bllokojnë Rrugën e Durrësit

Rama nga Asambleja e PS-së: Vit pas viti do të dyfishojmë rritjen e pensioneve

Revoltat kundër qeverisë Rama, protestuesit mblidhen te Ministria e Arsimit

"Deri në 2030 do japim 55 mijë celësa"/ Rama: Mbështetje për fëmijët me aftësi të kufizuara

"Kanë mbajtur mbi shpinë Shqipërinë me kockat e varfërisë së vet"/Rama:Jemi në borxh me pensionistët

“Poshtë diktatura”/ Studentët e presin me thirrje pasi doli nga Asambleja, Rama i përshëndet me dorë

Rama: PS do ta fitojë sërish Tiranën dhe Shqipërinë se është rruga nga kalon bashkimi me Europën

Rama: Me trëndafilin në dorë dhe kurajën në zemër, asgjë s’na ndal

Rama: Kemi bërë gabime dhe faje, por kemi aftësinë të ringrihemi

"Goditja e njerëzve në krye të detyrës nuk falet"/ Rama: Erion Veliaj je në gabim!

Elisa Spiropali dhe Plarent Ndreca jashtë PS-së/ Rama e konfirmon nga Asambleja e Tiranës

Rama: Kush do të sillet si e ëma e Zeqos në majë të thanës, s’ka vend në këtë familje politike

Rama: Si mund të largohet nga puna kryepolicja e Tiranës pse nuk u bën ‘like’ e ‘share’

"Veliaj ta kuptojë se është gabim me PS-në"/ Rama: Kush ndjek këtë kuturisje do ndëshkohet

Rama: Vendimi i GJK-së për ta lënë Veliajn në detyrë është absurd

Mbërrijnë socialistët te Akademia e Arteve, kontrolle në hyrje dhe prani e shtuar e policisë

Berisha: Pas 35 vitesh, rikthehet partia-shtet,ekipet ndërkombëtare damkosën zgjedhjet e 11 majit

Peleshi u përgjigjet kritikave të Spiropalit: Në parlamentin shqiptar politika bëhet personale

Revolta studentore në Tiranë/ Qytetarët njëzërëshi: Në 28 nëntor ne do dalim

Qytetarët vijojnë marshimin në rrugët e Tiranës, policia i ndjek nga mbrapa

Përplasje në protestën përpara Kryeministrisë, policia zhvendos protestuesit nga Bulevardi

Protesta tek Kryeministria/Qytetarët shtyhen më forcë, focat policore nuk lejojnë protestën paqësore

Debat në Komisionin e Ligjeve për aktin normativ të tubimeve/ Bylykbashi: Rama nuk i përballon...

Pas reshjeve të dendura të shiut, hapet njëra nga portat e HEC-it të Komanit

Kanosi me armë zjarri një 31-vjeçar, arrestohet 20-vjeçari në Tiranë, procedohet penlisht i ati

Elementët dekorativë shkëputen nga fasada e pallatit në Durrës, bien mbi një makinë...

Ish-kandidati për Bashkinë e Himarës paraqitet në SPAK, ende pa detaje mbi arsyen e thirrjes

Arrestohet 25-vjeçari, do t'i merrte 1 mln euro një biznesmeni duke iu prezantuar si funksionar...

Përplasje tek Kryeministria/ Efektivët e policisë presin me forcë protestuesit, i shtyjnë me dhunë

Policia nuk i la të protestonin te Kryeministria, qytetarët marshojnë mes për mes makinave në rrugë

Policia i shtyn me forcë në trotuar, protestuesit thirrje: Poshtë diktatura

Greta Thunberg: Shqiptarët kanë treguar se çfarë do të thotë t'i rezistosh shkatërrimit të natyrës

Protestat qytetare në Tiranë/ Protestuesit mblidhen para Kryeministrisë

Balla përplaset me Shehajn: A do ta votosh kërkesën e prokurorisë italiane...

Berisha: Rreth 1 miliard euro do jenë shpenzime operative për hajdutët e administratës...

Berisha: Rrogat e ulëta duhet të rriten me 50%, rrogat e mesme me 30%!

Berisha: Buxheti nuk është 10 miliardë euro, por 5.5 miliardë! Pensionistët marrin 1 përqind...

Drogë në berberhane, thika në servis dhe përforcues grushti në banesë, arrestohet 44-vjeçari...

Marshimi paqësor i protestuesve / Forcat e policisë i ndjekin nga pas me furgona të shumtë

Protestuesit vijojnë marshimin në rrugët e Tiranës, efektivët i ndjekin nga mbrapa

"Pediatria me legen se nuk ka ujë lavamani"/ Korreshi për spitalin e Lushnjes

Tensionohet situata te Kryeministria/ Policia shtyn me forcë protestuesit paqësorë

Protestuesit zhvendosen te kryeministria, policia iu bën thirrje të lirojnë bulevardin